18 наурыз күні Зоология институтында онлайн форматта жануарларды әкелу және әкету бойынша СИТЕС халықаралық конвенциясының ережелеріне арналған семинар өткізілді. Семинар спикері – ҚР СИТЕС Ғылыми органының хатшысы Чирикова Марина Александровна.
Қазіргі заманда жабайы жануарлар мен өсімдіктердің халықаралық саудасы қатаң реттеледі, себебі ол биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін елеулі қауіп төндіруі мүмкін. Түрлерді шамадан тыс пайдаланудың алдын алуға бағытталған негізгі халықаралық құралдардың бірі – Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora (CITES) – Жойылып кету қаупі төнген жабайы фауна мен флора түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенция. Бұл құжатқа Қазақстан және тағы 184 мемлекет қол қойған.
Онлайн-семинар барысында келесі мәселелерге негізгі назар аударылды:
- СИТЕС дегеніміз не және конвенцияның негізгі мақсаты қандай;
- түрлердің қауіп деңгейіне қарай үш санатқа жіктелуі;
- CITES реттеуіне нақты қандай жануар түрлері жатады;
- оларды импорттау, экспорттау және реэкспорттау үшін қандай рұқсаттар қажет;
- тірі жануарлар мен биологиялық үлгілерді мемлекеттік шекара арқылы тасымалдау кезінде қандай талаптар қойылады;
- кедендік бақылау кезінде жиі анықталатын құқық бұзушылықтар;
- және басқа да мәселелер.
40 900-ден астам түр – оның ішінде шамамен 6610 жануар түрі және 34 310 өсімдік түрі – халықаралық сауда нәтижесінде шамадан тыс пайдаланудан СИТЕС қорғауында. Олар СИТЕС-тің үш Қосымшасында көрсетілген. Түрлер халықаралық сауданың олар үшін төндіретін қауіп дәрежесіне қарай топтастырылған.
Мысалы, I Қосымшаға жойылып кету қаупі төнген шамамен 704 жануар және 395 өсімдік түрі енгізілген, оларға қатысты халықаралық (коммерциялық) сауда, әдетте, тыйым салынады.
Семинарда ерекше назар СИТЕС-тің II және III Қосымшаларында көрсетілген жануарлар мен өсімдіктердің халықаралық саудасына қатысты ережелерге аударылды. Баяндамашы әртүрлі жануарлар топтары, сондай-ақ туынды өнімдер мен бұйымдар бойынша нақты мысалдарды қарастырды. Сауда жасау немесе тасымалдау үшін арнайы рұқсат қажет екені атап өтілді.
Тыңдаушылар тарапынан үлкен қызығушылық туындап, талқылау тұяқты және жыртқыш сүтқоректілердің жекелеген түрлерін, приматтарды, жыртқыш құстарды, тотықұстарды, бауырымен жорғалаушыларды, аквариум балықтарын, омыртқасыздарды және т.б. қамтыды.
Баяндама презентациясында жануар түрлерін өсіру немесе саудаға шығару алдында олардың СИТЕС Қосымшаларында бар-жоғын арнайы ресми сайттар арқылы тексерудің маңыздылығы атап өтілді. Атап айтқанда, Қазақстандағы тотықұстардың және кейбір басқа жануар түрлерінің заңсыз онлайн саудасына қатысты алаңдаушылық білдірілді.
Онлайн кездесу барысында СИТЕС регламенттері мен Қазақстанға жануарларды импорттау/экспорттау кезінде қойылатын құжаттық талаптарға ерекше назар аударылды. Семинар жүргізушісі Чирикова Марина Александровна тотықұстардың көпшілік түрлері сауда үшін арнайы сертификаттарды талап ететінін түсіндіріп, құстарды өсірушілерден немесе зоодүкендерден сатып алу кезінде тиісті құжаттарды рәсімдеудің маңыздылығын атап өтті.
Семинар тыңдаушыларына ресми сайттар арқылы жануарлардың нақты түрлері СИТЕС Қосымшаларына енгізілген-енгізілмегенін қалай тексеруге болатыны көрсетілді. Сонымен қатар қажетті рұқсаттарды алу үшін ғылыми және әкімшілік органдар арқылы өтінім беру тәртібі түсіндірілді.
Баяндамада канарейкалар мен амадиндер сияқты кейбір құстарды өсіру мәселелері де қозғалды. Бұл түрлер қазіргі уақытта СИТЕС Қосымшаларына енгізілмегенімен, құқықтық қорғауды қамтамасыз ету үшін тиісті құжаттаманы жүргізу қажет екені айтылды.
Көптеген елдер СИТЕС Қосымшаларында көрсетілген түрлердің саудасын қатаң бақылап, реттейтін болса да, кейбір мемлекеттер конвенция талаптарының орындалуын жеткілікті деңгейде қамтамасыз етпеуі мүмкін, бұл заңсыз тасымалдау үшін айыппұлдарға әкелуі ықтимал.
Семинарға ғылыми және табиғат қорғау ұйымдарының қызметкерлері, ҮЕҰ өкілдері, биологиялық мамандықтар студенттері, жануарларды өсірушілер және жабайы фауна объектілерін өсірумен, тасымалдаумен немесе пайдаланумен байланысты тұлғалар қатысты.
Қазақстандағы жануарлар дүниесі бойынша СИТЕС ғылыми органы:
құрлықтағы жануарлар түрлері бойынша – ҚР ҒЖБМ ҒК Зоология институты, байланыс: office@zool.kz
су жануарлары түрлері бойынша – Балық шаруашылығы ғылыми-өндірістік орталығы, байланыс: info@fishrpc.kz
СИТЕС және жануарларды экспорттау/импорттау/реэкспорттау үшін рұқсат алу туралы қосымша ақпаратты Зоология институтының сайтындағы СИТЕС бөлімі арқылы алуға болады.
18.03.2026 ж.