Батыс Тянь-Шаньдағы зерттеулер аз зерттелген түрдің қайта анықталуына және ғылымға жаңа Graeserotodes туыс тармағының сипатталуына негіз болды
Бұл көбелектің тарихы 130 жылдан астам уақыт бұрын басталған. 1892 жылы неміс энтомологы Людвиг Грезер Орталық Азияда кездесетін аз зерттелген көбелек түрін – Dryobota contermina – сипаттады. Кейін оның жүйелік орны бірнеше рет қайта қаралғанымен, түрдің өзі ұзақ уақыт бойы іс жүзінде белгісіз болып қалды және оның нақты тіркелген деректері тек Қырғызстан аумағынан белгілі болды.
Бұл көбелекті зерттеудің жаңа кезеңі 2025 жылдың күзінде Қазақстан Республикасы Зоология институтының Батыс Тянь-Шаньдағы экспедициялық зерттеулері барысында басталды.
Энтомология зертханасының жетекші ғылыми қызметкері Сергей Титов бұл көбелек түрінің бірқатар дараларын Қазақстанның екі ерекше қорғалатын табиғи аумағынан – Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығындағы Балдырбек өзенінің шатқалынан және Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркіндегі Бақшелпек кордонынан анықтады.
Бұл олжалар түрдің Қазақстан фаунасында кездесетінін алғаш рет нақты растады.
Осылайша, бастапқы сипаттамасынан кейін бір ғасырдан астам уақыт өткен соң аз зерттелген көбелек Батыс Тянь-Шаньдағы далалық зерттеулер барысында қайта анықталып, қазіргі ғылым тұрғысынан іс жүзінде «қайта ашылды».
Зоологияда «қайта ашылу» термині түр бастапқы сипатталғаннан кейін ұзақ уақыт бойы тіркелмеген немесе өте шектеулі тарихи материалдар негізінде ғана белгілі болған осындай жағдайларды сипаттау үшін қолданылады.
Қайта ашылудан – жаңа туыс тармағына дейін
Алайда далалық зерттеулер барысында жасалған олжалар жұмыстың басы ғана болды.
Жиналған материалды кейіннен зерттеу көбелектің таралуы туралы мәліметтерді толықтырып қана қоймай, оның жүйелік орнын да едәуір қайта қарауға мүмкіндік берді.
Жиналған материалды егжей-тегжейлі зерттеу бұл түрдің бұрын өзі жатқызылған Dryobotodes туысының өкілдерінен айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетті. Сонымен қатар оның Гималайда таралған Plantea туысымен туыстығын көрсететін морфологиялық белгілер анықталды.
Анықталған белгілер жиынтығы бұл топ үшін ғылымға жаңа дербес туыс тармағын – Graeserotodes – белгілеуге мүмкіндік берді.
Нәтижесінде XIX ғасырда Людвиг Грезер сипаттаған түр жаңа жүйелік орынға ие болды – Plantea (Graeserotodes) contermina.
Graeserotodes атауы түрді зерттеу тарихымен байланысты сақтайды: ол осы көбелекті алғаш сипаттаған Людвиг Грезердің тегінен және бұрын бұл түр жатқызылған Dryobotodes туысының атауынан құралған.
Зерттеу тағы бір таксономиялық нәтижеге әкелді. Тянь-Шаньның әртүрлі бөліктерінен жиналған дараларды салыстыру нәтижесінде тұрақты айырмашылықтар анықталып, Қырғызстандағы Молдо-Тоо жотасының популяциясы ғылымға жаңа түр тармағы — Plantea (Graeserotodes) contermina argillacea — ретінде сипатталды.
Бұл Қазақстан үшін неліктен маңызды?
Бұл оқиға Қазақстан фаунасы туралы әлі де қаншалықты көп нәрсені білуіміз қажет екенін айқын көрсетеді. Қазіргі кезде де еліміз аумағында таралуы мен биологиясы туралы мәліметтер өте шектеулі түрлер бар, ал көптеген өңірлер мен таксономиялық топтар егжей-тегжейлі зерттеуді қажет етеді.
Осы тұрғыдан алғанда Батыс Тянь-Шаньның маңызы ерекше. Бұл – Орталық Азиядағы биоалуантүрлілігі аса жоғары өңірлердің бірі. Мұнда Қазақстан аумағында бұрын тіркелмеген түрлер әлі де анықталып, олардың таралу аймақтары мен жүйелік орны нақтылануда, ал экспедициялар барысында жиналған материалдар одан әрі жүргізілетін таксономиялық зерттеулердің негізіне айналуда.
Graeserotodes тарихы тұрақты далалық зерттеулердің неліктен қажет екенін көрсететін нақты мысал. 130 жылдан астам уақыт бұрын сипатталған және ұзақ уақыт бойы іс жүзінде белгісіз болып келген көбелек Қазақстан аумағынан анықталып, жан-жақты зерттелді. Зерттеу нәтижелері оның жүйелік орнын жаңаша бағалауға мүмкіндік берді.
Мұндай зерттеулердің маңызы тек мамандар үшін ғана емес. Ел фаунасы неғұрлым толық зерттелген сайын, жекелеген табиғи аумақтардың бірегейлігін дәлірек бағалауға, биоалуантүрліліктің аз зерттелген және осал болуы ықтимал құрамдас бөліктерін анықтауға, сондай-ақ оларды сақтаудың басым бағыттарын белгілеуге мүмкіндік артады.
Бұл ретте ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың рөлі айрықша. Ақсу-Жабағылы мен Сайрам-Өгем аумақтарынан жасалған олжалар мұнда бірегей ландшафттар мен жануарлар дүниесінің жақсы белгілі өкілдері ғана емес, сонымен қатар әлі де жеткілікті зерттелмеген жәндіктердің сан алуан түрлері де сақталғанын көрсетеді.
Сергей Титовтың зерттеулері Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің қаржылық қолдауымен BR24993060 «Оларды сақтау және тұрақты пайдалану мақсатында Батыс Тянь-Шань жабайы жануарлары кадастрын жүргізудің ақпараттық жүйесін әзірлеу» бағдарламасы аясында орындалды.
Авторлар далалық зерттеулерді ұйымдастыруға және жүргізуге көрсеткен қолдауы үшін Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы мен Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің әкімшілігі мен қызметкерлеріне алғыс білдіреді.
Жарияланым
Зерттеу нәтижелері Ecologica Montenegrina ғылыми журналында жарияланып, ашық қолжетімділікте ұсынылған.
Titov, S. V., & Volynkin, A. V. (2026). Graeserotodes, a new subgenus of the genus Plantea Hacker & Ronkay, 1996 from Central Asia (Lepidoptera: Noctuidae: Noctuinae: Xylenini). Ecologica Montenegrina, 101, 71–79. DOI: 10.37828/em.2026.101.7
Зерттеулер жалғасуда. Қазақстан фаунасының жоғары алуантүрлілігі және оның әлі де жеткіліксіз зерттелуі алдағы уақытта ғылымға жаңа түрлер мен басқа да таксондардың анықталуына, қайта ашылуына және сипатталуына негіз болатын жаңа олжалар күтуге мүмкіндік береді.
09.10.2026 ж.
АВТОР: Титов Сергей Васильевич, ҚР ҒЖБМ ҒК Зоология институтының энтомология зертханасының жетекші ғылыми қызметкері.
Зоология институтының материалдарын пайдаланған жағдайда ақпарат көзіне гиперсілтеме беру міндетті. Барлық құқықтар Қазақстан Республикасының «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Заңымен қорғалады.