Манаш Қозыбаев Қазақстан тарихын зерттеді. Енді оның есімі еліміздің тірі табиғатын зерттеу тарихына енді.
Ғылым естелікті сақтайды
Академик Манаш Қозыбаевтың құрметіне ғылым үшін жаңа көбелек түрі – Scythobrya kozybayevi аталды. Оның сипаттамасы 2026 жылғы 12 қарашада «Entomological Studies» ғылыми журналында жарияланды.
Манаш Қабашұлы Қозыбаев – көрнекті қазақстандық тарихшы, академик, бүкіл өмірін елдің өткенін зерттеуге арнаған ғалым. Оның еңбектері отандық тарихтың күрделі кезеңдерін терең түсінуге және тарихи жадты сақтауға көмектесті. Бүгінде Солтүстік Қазақстан университеті оның есімімен аталады, ал енді оның есімі Қазақстан жерінде табылған түрдің атауында да мәңгілікке қалды.
Манаш Қозыбаевтың туғанына 95 жыл толған жылы бұл арнаудың маңызы ерекше. Авторлар жаңа түрді ғалымның құрметіне атап, оның ғылыми мұрасына деген құрметтерін білдірді. Осылайша бір жаңалықта Қазақстанды танудың екі бағыты – халық тарихы мен табиғатты зерттеу тоғысты.
Жаңа көбелекті Қазақстан мен Ұлыбританияның ғылыми мекемелерін таныстыратын энтомологтар Сергей Титов пен Антон Волынкин сипаттады. Сергей Титов Зоология институты және Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар университетімен, Антон Волынкин – Ұлыбританиядағы African Natural History Research Trust ұйымымен байланысты.
Scythobrya kozybayevi – үкі көбелектер тұқымдасына жататын, алдыңғы қанаттары графит-сұр түсті және жіңішке сарғыш сызықтары бар шағын түн көбелегі. Әзірге ол Қазақстанның шығысындағы Арқалы тауларынан – Сауыр-Тарбағатайдың оңтүстігінде орналасқан оқшауланған тау массивінен ғана белгілі. Бұл түрдің қаншалықты кең таралғанын алдағы зерттеулер анықтайды.
Жаңа түр туралы бірнеше жолдың артында далалық олжа мен ғылыми жаңалықтың арасын бөліп тұрған жылдар жатыр. Үлгілер 2013 жылғы маусымда Бақалы шатқалында жиналған. Бастапқыда олар бұрыннан белгілі түрге алдын ала жатқызылған. Алайда құрылысын егжей-тегжейлі зерттеу және туыстас көбелектермен салыстыру зерттеушілердің алдында ғылымға бұрын сипатталмаған дербес түр тұрғанын көрсетті.
Материал жиналған сәттен жарияланымға дейін он үш жылдан астам уақыт өтті. Бұл оқиға ғылыми коллекциялардың неліктен соншалықты маңызды екенін көрсетеді: олар табиғи алуантүрліліктің айғақтарын сақтайды, ал олардың маңызы кейде әлдеқайда кейінірек ашылады. Жаңалықты тану үшін білім, салыстырмалы материал және маманның мұқият еңбегі қажет.
Қазақстанның табиғаты ерекше – бұл жай ғана сөз емес. Тіпті жеке бір тау массивінде тіршілік ететін кішкентай көбелек те ғылымға белгісіз болып шығуы мүмкін. Мұндай олжалар еліміз, оның ландшафттары мен тірі табиғаты туралы әлі де қаншама жаңалық ашу керектігін көрсетеді.
Жаңа түрдің сипатталуы – кейінгі зерттеулердің бастамасы. Ол тағы қай жерлерде кездеседі? Қандай өсімдіктермен байланысты? Оның дамуы қалай жүреді? Мекендеу ортасын қорғау қажет пе? Бұл сұрақтарға жауап беру үшін жаңа экспедициялар мен бақылаулар қажет.
Манаш Қозыбаев өткенді зерттеп, кейінгі ұрпаққа өз елін тереңірек түсінуге көмектесті. Табиғатты зерттеушілер Қазақстан туралы білімді өз жолымен кеңейтуді жалғастыруда. Енді академиктің есімі осы ізденіспен де – үлкен ғылымның жаңа парағына айналған кішкентай көбелектің ашылуымен байланысты.
Ғылыми жарияланым:
Titov, S. V. & Volynkin, A. V. (2026). Scythobrya kozybayevi, a new species from East Kazakhstan (Lepidoptera: Noctuidae: Bryophilinae). Entomological Studies, 2: 74–80. DOI: 10.5281/zenodo.24158181
Мақаланы оқу: Entomological Studies
13.11.2026