24 қыркүйекте Алматы қаласындағы SmArt Space кеңістігінде Орта Азия тасбақасы мен оның мекен ету ортасын сақтауға бағытталған «TASBAQA» табиғатты қорғау қорының қызметіне арналған қазақстандық «ТАСБАҚАНЫ ҚҰТҚАРУ» деректі фильмінің премьерасы өтті.
Фильмді алғашқылардың бірі болып Алматы, Астана және Шымкент қалаларынан келген экологиялық қоғамдастық өкілдері, жоба серіктестері мен шақырылған қонақтар – Қазақстанның жабайы табиғатының тағдырына бейжай қарамайтын жандар тамашалады.
Фильм идеясының авторы – биология ғылымдарының кандидаты, жазушы әрі журналист Адам Капанов. Жобаның басталуына оның TASBAQA қорының қызметімен танысуы түрткі болды. Фильм режиссері – Тамир Сембеков, продюсері – Альфия Капанова.
Фильм жаңа «ЗооМост» медиажобасы аясында түсірілді. Фильм өндірісін «АлемФлора» компаниясы жүзеге асырды, жобаға «АлемВет» және «БиорАлем» компаниялары қолдау көрсетті.
Фильмнің ғылыми кеңесшісі – Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының МНВО ҚН құрамындағы Зоология институты.
Көрсетілім алдында көрермендерге фильм продюсері, идея авторы, режиссері және фильмге қатысушылардың бірі – белгілі қазақстандық эколог, экобелсенді әрі жабайы табиғат фотографы Ғани Назарбек сөз сөйледі.
TASBAQA қорының негізін қалаушы Юлия Цаугг қазіргі уақытта Камбоджада болғандықтан, көрермендерге бейнеүндеу жолдап, онда былай деп атап өтті:
«Тасбақаны құтқару» атауының өзі өте символдық мәнге ие, өйткені TASBAQA қорының жұмысы жекелеген жануарларды құтқарудан басталды. Алайда көп ұзамай біз бір нәрсені түсіндік: егер Қазақстандағы Орта Азия тасбақасын шынымен сақтап қалғымыз келсе, тасбақаларды жеке-жеке құтқарудың мәні жоқ. Тасбақа популяцияларын зерттеп, олардың мекен ету ортасын сақтау қажет. Тасбақалардың қырылуына себеп болатын қауіптерді жою керек. Адамдардың тасбақаға деген көзқарасын өзгертіп, шешім қабылдауға ықпал ете алатын тараптармен бірге шешімдер табу қажет.
Егер кейінгі ұрпақ бұл түр туралы білмесе және оны не үшін сақтау керектігін түсінбесе, тасбақаны сақтап қалу мүмкін емес.
Бұл фильм тек TASBAQA қоры туралы емес, оның ауқымы әлдеқайда кең. Ол күш-жігерді біріктіргенде қандай нәтижеге қол жеткізуге болатынын көрсетеді. Мемлекеттік органдар, ғылым, табиғатты қорғау және қоғамдық ұйымдар, мұғалімдер мен оқушылар жеке-дара әрекет етпей, ортақ мақсатқа бірге ұмтылған кезде қандай нәтижеге қол жеткізуге болатынын көрсетеді. Сенім білдіріп, бізбен сөзбен емес, іспен бірге болған әрқайсыңызға шын жүрегімнен алғыс айтамын.
Біз бірге атқарған барлық жұмыс үшін және әлі де атқаратын жұмыстарымыз үшін рақмет!»
Фильм көрсетілімінен кейін оның авторлары серіктестер мен фильмді жасауға белсенді атсалысқан қатысушыларға алғыс хаттар мен естелік сыйлықтар табыстады. Бұдан соң сұрақ-жауап сессиясы өтіп, фильмнің алғашқы көрермендерімен бірге талқылау ұйымдастырылды.
2026 жылғы 1 қазаннан бастап фильмді «ЗооМост» медиажобасының YouTube арнасынан барлық көрермен тамашалай алады.
Сонымен қатар шығармашылық топ фильмді отандық және халықаралық кинофестивальдерде, соның ішінде деректі және экологиялық кино фестивальдерінде көрсетуге ниетті. Бұл Орта Азия тасбақасын сақтау мәселесі туралы Қазақстаннан тыс жерлерде де хабардар болуға мүмкіндік береді.
Түр және оны сақтап қалуға күш салып жүрген адамдар туралы оқиға
Орта Азия тасбақасы (Testudo horsfieldii) – Орталық Азияның далалық және шөлейт ландшафттарына тән жануар. Бұл түр табиғи экожүйелерде маңызды рөл атқарады және Қазақстанның бірегей биоалуантүрлілігінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Сонымен қатар тасбақалардың тіршілігі олардың мекен ету ортасының жағдайы мен сақталуына тікелей байланысты. Жерлерді игеру, табиғи ландшафттардың өзгеруі және антропогендік ықпалдың басқа да түрлері осы түрге қолжетімді аумақтардың қысқаруына және популяцияларына қауіп төндіруі мүмкін.
«ТАСБАҚАНЫ ҚҰТҚАРУ» фильмінде дәл осы мәселелер қозғалады. Фильмнің негізгі назарында жануарларды олардың тіршілігіне шаруашылық қызмет тікелей қауіп төндіретін жерлерде құтқарумен айналысатын адамдардың жұмысы.
Фильмде 2023 жылы Юлия Цаугг негізін қалаған TASBAQA қорының қызметі баяндалады. Қор Орта Азия тасбақасын сақтаумен, соның ішінде түрді зерттеу, оның мекен ету ортасын қорғау және ағартушылық жұмыстармен айналысады.
Қордың табиғатты қорғау бағытындағы ең ауқымды жұмыстарының бірі 2026 жылдың көктемінде жүргізілген құтқару операциясы болды. Түркістан облысында жырту үшін жалға берілген жерлерде 9498 Орта Азия тасбақасы, сондай-ақ 200-ден астам жылан мен кесіртке құтқарылды.
Қор зардап шеккен, тәркіленген және азаматтар тапсырып әкелген тасбақаларға ветеринариялық көмек көрсетіп, оларды оңалтады. Сонымен қатар жануарлар қырылатын қауіпті ауыл шаруашылығы траншеяларын жояды. 2026 жылға қарай Қазақстанның оңтүстігіндегі үш облыста 300 шақырымнан астам траншея жойылды.
Бұл сандардың артында үлкен бірлескен еңбек тұр. Жануарларды құтқару қордың мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылы, қытайлық инвесторлармен ынтымақтастығы, сондай-ақ көптеген еріктілер мен пікірлес жандардың қолдауының арқасында мүмкін болды.
Ғылым және табиғатты қорғау тәжірибесі
Сирек кездесетін және осал түрлерді сақтау олардың популяцияларының жай-күйі, таралуы, биологиясы мен мекен ету ортасына қойылатын талаптар туралы ғылыми білімсіз мүмкін емес.
Сондықтан жобаның маңызды бөлігінің бірі – ҚР Зоология институтының ғылыми сүйемелдеуі болды. TASBAQA қорымен ынтымақтастық ғылыми сараптама мен табиғатты қорғау саласындағы практикалық тәжірибені ұштастыруға, сондай-ақ қоғам назарын биоалуантүрлілікті сақтау мәселелеріне аударуға мүмкіндік береді.
Бұл жұмыстың маңызды бағыттарының бірі – Орта Азия тасбақасын қорғау тетіктерін жетілдіру. 2026 жылғы қаңтардан бастап Зоология институты әзірлеген биологиялық негіздеме негізінде Қазақстанда Орта Азия тасбақасын, оның бөліктері мен туындыларын 2040 жылға дейін пайдалануға тыйым салынды (Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2025 жылғы 18 желтоқсандағы №351 бұйрығы). Мұндай шаралардың табиғи популяцияларды сақтау үшін маңызы зор және оларды тұрақты ғылыми сүйемелдеу мен бақылау қажет.
Орта Азия тасбақасының тарихы ғылыми зерттеулердің, табиғатты қорғаудың және экологиялық ағартудың өзара қаншалықты тығыз байланысты екенін де көрсетеді. Ғылыми деректер болып жатқан өзгерістерді түсінуге көмектеседі, табиғатты қорғау жобалары бұл білімді практикада қолдануға мүмкіндік береді, ал деректі кино мен басқа да медиаформаттар экологиялық мәселелерді қалың жұртшылыққа түсінікті түрде жеткізеді.
Тасбақалар туралы айтудың маңызы неде?
Тасбақалар – қазіргі омыртқалы жануарлардың ең көне топтарының біріне жатады. Олардың эволюциялық тарихы 200 миллион жылдан астам уақытты қамтиды. Ал қоршаған ортаның елеулі өзгерістеріне бейімделіп, тіршілігін жалғастыра алуы оларды Жердегі тіршіліктің ұзақ тарихының айрықша мысалдарының біріне айналдырады.
Алайда түрдің ежелгі болуы оның қазіргі әлемде міндетті түрде сақталатынына кепілдік бермейді. Бүгінде басты сын-қатер – адамның ықпалымен табиғи ортаның қарқынды өзгеруі.
Орта Азия тасбақасын сақтау кешенді тәсілді қажет етеді: популяциялардың жай-күйін зерттеу, мекен ету ортасын сақтау, шаруашылық қызметті реттеу, табиғатты қорғау заңнамасының талаптарын сақтау және экологиялық ағарту жұмыстарын жүргізу.
Сондықтан «ТАСБАҚАНЫ ҚҰТҚАРУ» фильмінің жарыққа шығуы мәдени немесе медиалық оқиға ретінде ғана маңызды емес. Бұл – кең аудиторияға нақты бір түр, оның тіршілік салты мен кездесіп отырған қауіптері туралы әңгімелеуге, сондай-ақ Қазақстан табиғатын сақтауға күн сайын үлес қосып жүрген адамдардың еңбегін көрсетуге мүмкіндік беретін жоба.
ҚР Зоология институты фильм авторларына Орта Азия тасбақасын сақтау тақырыбына назар аударғаны үшін, ал Юлия Цаугг бастаған TASBAQA қорының командасына жануарларды құтқаруға, олардың мекен ету ортасын қорғауға және экологиялық ағартуға қосқан практикалық үлесі үшін алғыс білдіреді.
ҚР Зоология институты мен «ЗооМост» медиажобасының ынтымақтастығы жалғасады. Бірлескен жұмыс Қазақстанның биоалуантүрлілігін сақтау мәселелерін, ғылыми зерттеулер мен табиғатты қорғау бастамаларын заманауи медиаформаттар арқылы одан әрі кеңінен танытуға бағытталады.
Фильм серіктестері туралы
«АлемВет» – Қазақстандағы ветеринариялық препараттарды көтерме сатудың көшбасшысы, 27 жылдық тарихы бар компания. Компания – MSD Animal Health, Beaphar және басқа да әлемдік өндірушілердің ресми дистрибьюторы, өнеркәсіптік мал шаруашылығына маманданған.
«БиорАлем» – «АлемВет» компаниясының үй жануарларының денсаулығына бағытталған еншілес компаниясы. Оның үлесіне ветеринариялық вакциналар мен препараттардың көтерме сатылымының шамамен 70 пайызы тиесілі.
Екі компания да үй жануарларынан бастап өнеркәсіптік мал шаруашылығына дейін Қазақстандағы жануарлардың денсаулығын қамтамасыз ету бағытында күнделікті жұмыс істейді. «Тасбақаны құтқару» фильміне қолдау көрсету – олардың әлеуметтік қызметінің жалғасы болды.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің «Зоология институты» – фильмнің ғылыми кеңесшісі. Жануарлар дүниесінің алуан түрлілігін, шығу тегін және қазіргі жай-күйін зерттейтін еліміздің жетекші ғылыми ұйымы. Институт ғалымдары құрлықтағы және судағы жануарларды зерттейді, ғылымға жаңа түрлерді ашады және сипаттайды, Қазақстан аумағында бұрын белгісіз болған түрлерді анықтайды, популяциялардың жай-күйін және қоршаған ортадағы өзгерістердің әсерін зерттейді. Институт Қазақстан Республикасының Қызыл кітабын әзірлеу бойынша негізгі ғылыми ұйым болып табылады. Омыртқалы жануарларға арналған алғашқы басылымы 1978 жылы жарық көрді, қазіргі уақытта бесінші басылымын шығаруға дайындық жүргізілуде.
«ЗооМост» – жануарлар және олардың жанында жүрген адамдар туралы медиажоба.
26.09.2026 ж.
Фото: Қазақстан Республикасы Зоология институты және Юлия Цаугг
Материалдарды жариялау кезінде Қазақстан Республикасы Зоология институтының рұқсатын алу қажет. ҚР ҒЖБМ ҒК Зоология институтының сайтына гиперсілтеме беру міндетті. Барлық құқықтар Қазақстан Республикасының «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» Заңымен қорғалады.