Су ресурстарын трансшекаралық пайдалану және климаттық өзгерістер жағдайында Ертіс бассейнінің қазақстандық бөлігіндегі биоресурстарының жай-күйін бағалау

Жоба жетекшісі: Крупа Елена Григорьевна

Іске асыру мерзімі: 2023-2024 жж.

ИРН: BR 18574062

Өзектілігі:

Бағдарлама биологиялық әртүрлілікті сақтау мен орнықты пайдалануға, трансшекаралық су ағындарын қорғауға және пайдалануға байланысты стратегиялық маңызды міндеттерді шешуге бағытталған.

Жоспарланып отырған зерттеулердің өзектілігі су ресурстарына антропогендік баспасөздің тапшылығы мен жыл сайын ұлғаюына, жер үсті және су экожүйелерінің деградациясына, Ертіс өзенінің трансшекаралық жағдайына және болып жатқан климаттық өзгерістер жағдайында іргелес мемлекеттер арасында су ресурстарын бөлудің өткір проблемаларына байланысты.

Табиғи экожүйелердің өзгеруімен Ертіс өзені бассейнінің флорасы мен фаунасын зерттеу жеткіліксіз болып қала береді, өйткені негізінен зерттеулер өткен ғасырда жүргізілген.

Су ресурстарын басқарудың тиімділігі, биоәртүрлілікті сақтау және оны орнықты пайдалану Ертіс бассейнінің қазіргі экологиялық жағдайы, флора мен фаунаның жай-күйі, қазіргі және ықтимал қауіптер, ластанудың негізгі көздерін анықтау және табиғи экожүйелердің өзгеру үрдістері туралы объективті ақпарат алуға байланысты.

Қойылған міндеттерді шешу және бағдарламаның мақсатына қол жеткізу үшін еркін өмір сүретін және паразиттік жануарлардың барлық негізгі топтарын қамти отырып, гидрология, гидрохимия, токсикология, ботаника, геоботаника, гидробиология, зоология сияқты бағыттарды қамтитын екі модельдік участке (Қара Ертіс және Павлодар Ертіс өңірі) бойынша Ертіс бассейніне кешенді зерттеулер жүргізу жоспарлануда.

Жоспарланған зерттеулердегі негізгі әдіснамалық тәсіл Қазақстанда алғаш рет іске асырылып жатқан бассейндік қағидат болып табылады. Бұл тәсілде бассейннің жинақтаушы бөлігі (өзен және оның салалары) қоршаған құрлық аумағымен ажырамас байланыста қарастырылады. Жер үсті ағындары мен өзендердің суларымен барлық ластанулар негізгі арнаға түсетіндіктен, өзеннің экологиялық жағдайы интегралды түрде антропогендік бұзылу дәрежесін және бүкіл су жинау аймағының ластану деңгейін көрсетеді. Жер үсті экожүйелерін, соның ішінде флора мен фаунаны зерттеу дренажды аумақтардың өзен бассейнінің жалпы трансформация деңгейіне қосқан үлесін бағалауға мүмкіндік береді.

Бағдарламаның мақсаты:

Ертіс өзені бассейнінің қазақстандық бөлігінің жер үсті және су экожүйелерінің қазіргі жай-күйін бағалау және климаттың өзгеруі, су ресурстарын трансшекаралық пайдалану және өңірдің индустриялдық дамуы жағдайында биоәртүрлілікті сақтау және орнықты пайдалану және өзен әрі жер үсті экожүйелеріне келтірілетін залалды азайту жөніндегі іс-қимыл жоспарын әзірлеу.

Бағдарламаның міндеттері:

  1. Климаттық өзгерістер, трансшекаралық пайдалану және өзен ағынының қысқару болжамы жағдайында Ертіс өзені бассейнінің гидрологиялық режиміне талдау жүргізу;
  2. Ертіс бассейніндегі жер үсті экожүйелерін жіктеу үшін жер бедері мен жер жамылғысының формаларына сипаттама беру;
  3. Экожүйелерді сипаттау үшін өсімдіктердің, микробалдырлардың индикаторлық, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерін бөліп көрсете отырып, өсімдіктер қауымдастығын сипаттау;
  4. Ертіс бассейнінің таңдалған модельдік учаскелері бойынша өзен экожүйесінің әртүрлі компоненттеріндегі ластаушы заттардың концентрациясын анықтау;
  5. Фаунаның (жұмыр құрттар, өрмекшітәрізділер, шаян тәрізділер, жәндіктер, былқылдақденелілер, балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар мен сүтқоректілер), оның ішінде аңшылық-кәсіпшілік, шаруашылық құнды, сирек кездесетін және қызыл кітапты су және құрлықтағы жануарлар түрлерінің популяцияларының әртүрлілігі мен кеңістіктік таралуын бағалау;
  6. Зооноздық инфекциялардың трансшекаралық берілу мүмкіндігін ескере отырып, жабайы жануарлардың паразиттерін адам мен үй жануарларының паразиттік ауруларының ықтимал қоздырғыштары ретінде зерттеу;
  7. Химиялық талдау деректері мен индикаторлық биологиялық көрсеткіштер негізінде экожүйелердің антропогендік трансформациясының дәрежесін кешенді бағалауды жүргізу;
  8. Абиотикалық және биологиялық деректердің экологиялық картасын жүргізу және Ертіс бассейніндегі экологиялық жүктемелердің таралуын бағалау, оның ластануының негізгі көздерін анықтау;
  9. Экожүйелер мен биоалуантүрлілікке төнетін негізгі қатерлерді анықтау, Ертіс өзені бассейнінің әртүрлі сумен қамтамасыз етілуі жағдайындағы өзгерістерді болжау;
  10. Климаттық өзгерістер жағдайында Ертіс бассейнінің су ресурстарын антропогендік әсер ету және трансшекаралық пайдалану нәтижесінде өзен және жер үсті экожүйелеріне келтірілетін залалды азайту үшін іс-қимыл жоспарын әзірлеу.

Күтілетін нәтижелер:

  1. Өзен бассейнінің қазақстандық бөлігінің жалпы гидрологиялық сипаттамасы берілетін болады. Қазіргі гидрологиялық бекеттердің деректері бойынша Ертістің деңгейлік режимі, 1975 жылдан 2019 жылға дейінгі су шығыстары бойынша деректерге ретроспективті талдау дайындалды, Ертістің су тасқыны және оның жайылмалы экожүйелерді қолдаудағы рөлі туралы ақпарат ұсынылды, су жинау ағының құраушы бөлігі шегінде өзеннің гидрологиялық режиміне табиғи-климаттық факторлардың әсерін бағалау жүргізілді, антропогендік факторлардың өзен ағынының өзгеруі, гидрологиялық режимнің көпжылдық өзгерістеріне талдау жасалды, негізгі тенденциялар сипатталды және өзен ағынының одан әрі өзгеруіне болжам жасалды. Ертіс 2050 жылға дейінгі перспективада;
  2. Рельефтердің морфогенетикалық және морфологиялық типтерін сипаттай отырып, жалпы геоморфологиялық сипаттама берілетін болады, екі модельдік участке – «Қара Ертіс» және «Павлодар Ертіс өңірі» үшін қазіргі заманғы рельеф түзуші процестердің сипаттамасы ұсынылатын болады. Карталар жасалды: геоморфологиялық, заманауи рельефті қалыптастыру процестері, ландшафт картасы.
  3. Ертіс өзені бассейнінің қазақстандық бөлігінің топырақ жамылғысының құрылымына шолу ұсынылады. Топырақтың морфологиялық және физика-химиялық қасиеттеріне сипаттама берілді, жобалық аумақта топырақтың қалыптасу заңдылықтарына талдау жүргізілді; Ертіс өзені бассейнінің қазақстандық бөлігінің екі модельді участкесінің топырақ карталары жасалды;
  4. Ертіс өзені бассейнінің флористикалық және геоботаникалық зерттелу дәрежесі бойынша шолу дайындалады; жер үсті экожүйелерінің экологиялық жай-күйін сипаттау үшін жоғары сатыдағы өсімдіктердің негізгі түрлерінің индикаторлық рөліне баға беріледі. Далалық зерттеулер негізінде экожүйелерді сипаттау үшін өсімдіктердің фондық, индикаторлық, сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерін (жобалау аумағындағы өсімдіктердің индикаторлық, сирек және жойылып бара жатқан түрлерінің аннотацияланған тізімдері) бөліп көрсете отырып, өсімдіктер қауымдастығына сипаттама берілетін болады; өсімдік түрлерінің түрлік құрамын, молдығын, фенофазасын, биіктігі мен тіршілігін белгілей отырып, жайылмалық профильдердің геоботаникалық сипаттамасы; кейіннен картаға түсіру және маусымдық динамика, топырақ-өсімдік жамылғысының өнімділігі мен деградациясы карталарын дайындау үшін үлгілік учаскелер шөптерінің жер үсті массасының жай-күйі мен бұзылу дәрежесін, өнімділігін бағалау);
  5. 2023 жылғы зерттеу нәтижелері негізінде гидрохимиялық көрсеткіштер, Ертіс бассейнінің тұзды құрамы мен органикалық ластану деңгейін сипаттау үшін судағы азот, фосфор қосылыстарының, оңай тотығатын органикалық заттардың құрамы айқындалатын болады. Бассейннің модельдік учаскелері бойынша су және жер үсті экожүйелерінің әртүрлі компоненттеріндегі (су, құстардың қауырсындары, су өсімдіктері, сүтқоректілердің индикаторлық түрлерінің нәжістері) ауыр металдардың концентрациясы айқындалатын болады; бассейннің модельдік учаскелерінің уытты ластану деңгейіне жалпы сипаттама беріледі; Ертіс бассейнінің уытты ластануының жалпы деңгейіндегі табиғи факторлардың рөлін анықтау үшін судағы ауыр металдардың фондық құрамына баға берілді;
  6. Жұмыр құрттардың, өрмекшітәрізділердің, шаянтәрізділердің, жәндіктердің, былқылдақденелілердің, балықтардың, қосмекенділердің, бауырымен жорғалаушылардың, құстар мен сүтқоректілердің, соның ішінде аңшылық-кәсіпшілік, шаруашылық құнды, сирек кездесетін және қызыл кітапқа енетін су және құрлықтағы жануарлар түрлерінің алуан түрлілігі мен кеңістіктік таралуы зерттелетін болады. Ертіс бассейнінің жер үсті және су экожүйелерінің экологиялық жай күйін бағалау үшін индикаторлық түрлер бөлініп индикаторлық көрсеткіштер таңдалатын болады;
  7. Зооноздық инфекциялардың трансшекаралық берілу мүмкіндігін ескере отырып, жабайы жануарлардың паразиттері адам мен үй жануарларының паразиттік ауруларының ықтимал қоздырғыштары ретінде зерттелетін болады;
  8. 2024 жылы алынған нәтижелерді талдау негізінде химиялық талдау деректері мен индикаторлық биологиялық көрсеткіштер негізінде жер үсті және су экожүйелерінің антропогендік трансформация дәрежесіне кешенді баға берілетін болады;
  9. Абиотикалық және биологиялық деректерге экологиялық карталау жүргізіледі, Ертіс бассейнінде экологиялық жүктемелердің таралуына баға беріледі, оның ластануының негізгі көздері анықталады; бассейннің антропогендік ластануының жалпы деңгейінде табиғи және антропогендік факторлардың рөлі анықталды; экожүйелер карталары әзірленді; деректерді картаға түсіру негізінде табиғи өсімдік жамылғысының маусымдық және көпжылдық динамикасы көрсетілді және топырақ-өсімдік жамылғысының тозу ошақтары анықталды;
  10. Табиғи экожүйелерге және үлгілік учаскелердің флорасы мен фаунасының әртүрлілігіне әсер ететін негізгі қауіптер айқындалатын болады; Ертіс өзені бассейнінің әртүрлі сумен қамтамасыз етілуі жағдайында биоәртүрліліктің өзгеруіне болжам жасалады;
  11. Климаттық өзгерістер жағдайында Ертіс бассейнінің су ресурстарын антропогендік әсер ету және трансшекаралық пайдалану нәтижесінде өзен және жер үсті экожүйелеріне келтірілетін залалды азайту үшін іс-қимыл жоспары ұсынылатын болады.

Бағдарламаны іске асырудың барлық кезеңінде Web of Science дерекқорынан 1, 2 және/немесе 3 квартильге кіретін және/немесе Scopus дерекқорында кемінде 50 процентилі бар мақалалар жарияланатын болады, бағдарламаның ғылыми бағыты бойынша рецензияланатын ғылыми басылымдарда кемінде 5 мақала және / немесе шолулар жарияланатын болады; ККСОН ұсынған журналдарда кемінде 5 мақала; экологиялық жүктемелер атласы құрылды; қазақстандық патенттік бюродан екі қорғау құжаты алынды (пайдалы модель); оқу-әдістемелік құрал жарық көрді.

Жобалау аумағы

  • 1 Модельдік учаске – «Қара Ертіс»
  • 2 модельдік учаске – «Павлодар Ертіс өңірі»

Бағдарламаның ғылыми жетекшісі: Крупа Елена Григорьевна – биология ғылымдарының докторы, гидробиология және экотоксикология зертханасының меңгерушісі https://orcid.org/0000-0001-9401-0258 Хирш индексі: 9

Бағдарламаның жауапты орындаушысы: Шахворостова Лариса Михайловна – гидробиология және экотоксикология зертханасының ғылыми қызметкері https://orcid.org/0009-0003-7106-5741 Хирш индексі: 1

Бағдарлама қатысушылары:

Жобаға бірнеше ғылыми ұйымдардан 60-тан астам маман қатысады: ҚР ҰӘҚ ҒК «Зоология институты» РМК; ҚР БҒМ ҒК «Алтай ботаникалық бағы» РМК; «Торайғыров университеті» КЕАҚ; «география және су қауіпсіздігі институты» АҚ; «Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институты» ЖШС. У. у. Успанова»;» қазақстандық Қолданбалы Экология Агенттігі » ЖШС; Institute of Evolution, University of Haifa (Israel).

Бағдарламаның бөлімдері бойынша жауапты орындаушылар:

Кадырбеков Рустем Хасенович биология ғылымдарының докторы, энтомология зертханасының бас ғылыми қызметкері https://orcid.org/0000-0003-0550-3697 Хирш индексі: 3

Дуйсебаева Татьяна Николаевна – биология ғылымдарының кандидаты, орнитология және герпетология зертханасының жетекші ғылыми қызметкері, профессор https://orcid.org/0000-0002-0127-3604 Хирш индексі: 9

Нехаев Иван Олегович – биология ғылымдарының кандидаты, арахнология және басқа омыртқасыздар зертханасының аға ғылыми қызметкері https://orcid.org/0000-0002-9464-715X Хирш индексі: 9

Малахов Дмитрий Викторович – ГАЖ және ЖҚЗ бөлімінің меңгерушісі https://orcid.org/0000-0002-7844-6569 Хирш индексі: 7

Нехаева Анна Александровна – биология ғылымдарының кандидаты, арахнология және басқа омыртқасыздар зертханасының аға ғылыми қызметкері https://orcid.org/0000-0002-4972-2122 Хирш индексі: 4

Джусупбекова Нургуль Мадалыевна – ветеринария ғылымдарының кандидаты, паразитология зертханасының меңгерушісі https://orcid.org/0000-0001-6948-7812 Хирш индексі: 2

Линник Александр Сергеевич – биоценология зертханасының аға ғылыми қызметкері https://orcid.org/0000-0003-4472-2307

Барбол Бекжан Ісенбайұлы – паразитология зертханасының ғылыми қызметкері https://orcid.org/0000-0002-4924-5020 Хирш индексі: 3

Фролов Иван Геннадьевич – орнитология және герпетология зертханасының ғылыми қызметкері https://orcid.org/0000-0002-7907-9166 Хирш индексі: 1

Кантарбаев Санжар Сакенович – биоценология зертханасының кіші ғылыми қызметкері https://orcid.org/0000-0003-4384-250X

Баринова София Степановна – биология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, эволюция институтының балдырлар экологиясы және биоалуантүрлілігі зертханасының меңгерушісі (Хайфа университеті, Израиль) https://orcid.org/0000-0001-9915-2503 Хирш индексі: 17 (альголог)

Чередниченко Александр Владимирович – география ғылымдарының докторы, «Геоэкология» мамандығының профессоры (климатолог)

Пачикин Константин Михайлович – биология ғылымдарының кандидаты (топырақтанушы)

Турсунова Айсулу Алашевна – география ғылымдарының кандидаты, су ресурстары зертханасының меңгерушісі (гидролог)

Радуснова Ольга Владимировна – география магистрі (геоморфолог)

Смирнова Дина Александровна – ҚАПЭ гидробиологиялық зертханасының меңгерушісі

Бағдарламаны бірлесіп орындаушылар:

1. «Торайғыров университеті» КЕАҚ (Павлодар қ.) (2023-2024 жж.)

Жауапты орындаушы – Камкин Виктор Александрович, биология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор (доцент) https://orcid.org/0000-0002-2618-2194

2. ҚР БҒМ ҒК «Алтай ботаникалық бағы» РМК (Риддер қ.) (2023 ж.)

Жауапты орындаушы – Сумбембаев Айдар Айтказыевич, геоботаника бойынша PhD доктор, Алтай ботсаябағының бас директоры https://orcid.org/0000-0003-0682-9162

  • Бағдарлама бойынша жұмыс сәттерін талқылау
  • Жоба орындаушылары
  • Ертіс өзені (Павлодар облысының маңы, Павлодар ауылы)

ЖҰМЫС НӘТИЖЕЛЕРІ

2023–2024 жылдары Ертіс өзені бассейнінде (екі модельдік учаске) жүргізілген зерттеулердің қорытындысы бойынша келесі нәтижелер алынды:

Ертіс өзені бассейнінің Қазақстан аумағындағы бөлігінің жалпы гидрологиялық сипаттамасы берілді, қолданыстағы гидрологиялық бекеттер деректері негізінде Ертістің деңгейлік режимі талданды, 1975–2019 жж. су шығындары бойынша ретроспективтік талдау жасалды, Ертістегі тасқын су және оның жайылма экожүйелерін қолдаудағы рөлі туралы ақпарат ұсынылды, су жиналу аймағының ағын қалыптастыру бөлігінде табиғи-климаттық факторлардың өзеннің гидрологиялық режиміне әсері бағаланды, антропогендік факторлардың өзен ағынының өзгеруіне ықпалына баға берілді, гидрологиялық режимнің көпжылдық өзгерістеріне талдау жүргізіліп, негізгі үрдістер сипатталды және 2050 жылға дейінгі кезеңге өзен ағынының болашақ өзгерістеріне болжам жасалды.

Ертіс бассейнінің экологиялық жағдайы, сондай-ақ қолданыстағы және болжамды әлеуметтік мәселелер кешені өзен ағынының циклдік ауытқуларымен, ҚХР аумағынан трансшекаралық су ағынының көлемімен, Қазақстан аумағында суды алу мөлшерімен, сондай-ақ табиғи экожүйелерге антропогендік әсердің сипаты, қарқындылығы және ұзақтығымен анықталатыны көрсетілді. Антропогендік факторлардың ықпалы климаттың жылынуы аясында күшейе түседі. Алдағы онжылдықтарда Ертіс бассейнінде барлық маусымдарда ауа температурасының 0,5–0,7°С-қа көтерілуі күтіледі, жалпы ылғалдану деңгейі артады. Қолданыстағы антропогендік қысым ҚХР аумағынан Ертіс өзені арқылы келетін трансшекаралық ағынның азаюына әкеледі. Қазақстан аумағында, әсіресе су аз жылдары, қайтарымсыз су тұтыну салдарынан өзеннің суы азаюының ең жоғары (тіпті апатты) деңгейі күтіледі.

Жер бедерінің морфогенетикалық және морфологиялық типтерін сипаттай отырып, жалпы геоморфологиялық сипаттама берілді, «Қара Ертіс» және «Павлодар Ертіс өңірі» модельдік учаскелері үшін қазіргі рельеф қалыптастырушы үдерістер сипатталды. Әрбір модельдік учаске бойынша геоморфологиялық, қазіргі рельеф қалыптастырушы үдерістер және ландшафтық карталар жасалды.

Ертіс өзені бассейнінің жобалық аумағындағы топырақ жамылғысының құрылымына шолу дайындалды. Топырақтардың морфологиялық және физика-химиялық қасиеттеріне сипаттама берілді, зерттелетін аумақта топырақ түзілу заңдылықтарына талдау жасалды; екі модельдік учаске үшін топырақ карталары жасалды.

Флораның түрлік байлығы анықталды: жоғары сатыдағы тамырлы өсімдіктердің 454 түрі және планктондық балдырлардың 197 түрі. Ертіс өзені бассейнінің флористикалық және геоботаникалық зерттелу деңгейіне шолу дайындалды; құрлық экожүйелерінің экологиялық жағдайын сипаттауда негізгі жоғары сатыдағы өсімдіктердің индикаторлық рөлі бағаланды. Далалық зерттеулер негізінде өсімдік қауымдастықтарына сипаттама беріліп, экожүйелерді сипаттау үшін фондық, индикаторлық, сирек және жойылып бара жатқан түрлер бөлініп көрсетілді.

Фаунаның әртүрлілігі мен кеңістіктік таралуы зерттелді: өрмекшітәрізділер – 106 түр, иксод кенелері – 8, планктондық омыртқасыздар – 133, моллюскалар – 23, супралиторальды жәндіктер – 225, қосмекенділер – 7, бауырымен жорғалаушылар – 15, балықтар – 18, құстар – 141, сүтқоректілер – 26 түр анықталды. Фондық, сирек, Қызыл кітапқа енгізілген, шаруашылық маңызы бар, бөтен текті және қауіпті түрлердің тізімі берілді.

Ертіс бассейні үшін алғаш рет 6 өрмекшітәрізді, 14 ручейник, 3 моллюска, 27 құс, 3 сүтқоректі және 4 паразиттік омыртқасыз түрі тіркелді. Құрлық сүтқоректілерінің паразитофаунасы 111 қарапайымдылар мен омыртқасыз түрлерін қамтыды. Балықтарда паразиттердің 26 түрі анықталды.

Қорғауды қажет ететіндер: өсімдіктер – 37 түр, жәндіктер – 2, қосмекенділер – 1, бауырымен жорғалаушылар – 3, балықтар – 1, құстар – 8, сүтқоректілер – 2 түр.

Шаруашылық маңызы бар түрлер: өсімдіктер – 395, балықтар – 8, құстар – 20, сүтқоректілер – 29 түр.

Бөтен текті флора жоғары сатыдағы тамырлы өсімдіктердің 28 түрімен ұсынылған. Фауна құрамында 20 бөтен текті түр белгілі: балықтар – 11, қосмекенділер – 2, құстар – 1, сүтқоректілер – 7 түр.

Павлодар Ертіс өңірінде флора мен фаунаның барлық дерлік таксономиялық топтары бойынша түрлік байлық Қара Ертіс жайылмасымен салыстырғанда жоғары, бұл табиғи-климаттық факторлар айырмашылығымен түсіндіріледі.

Химиялық талдау және индикаторлық биологиялық көрсеткіштер негізінде Ертіс бассейнінің су және құрлық экожүйелерінің антропогендік трансформация деңгейіне кешенді баға берілді. Жалпы ластану деңгейіне нитритті азот, темір және марганец негізгі үлес қосқаны анықталды. Су сапасы жоғары учаскелерден (Қара Ертіс) төменгі учаскелерге (Павлодар Ертіс өңірі) қарай нашарлаған. Су құрамындағы ауыр металдар негізінен төмен деңгейде болды. Сынап су, өсімдік және аллювиалды топырақ үлгілерінде анықталмады, бірақ күзен мен құндыздың экскременттерінде табылды.

Жобаның нәтижелері өңірдің биологиялық әртүрлілігі туралы мәліметтерді толықтырды, ғылымға жаңа көбелек түрі сипатталды, бірқатар зоогеографиялық жаңалықтар жасалды. Алынған нәтижелердің ғылыми жаңалығы жоғары.

Ертіс жайылмасының өсімдіктеріне әлсіз антропогендік әсер болған жағдайда шөптесін қауымдастық құрамынан ең сезімтал түрлердің түсіп қалатыны көрсетілді. Құрлық экожүйелері өте күшті және апатты деңгейде трансформацияланған кезде барлық бастапқы ботаникалық түрлердің жойылуы және ең төзімді эксплеренттердің сақталуы есебінен флористикалық құрамның конвергентті жақындасуы орын алды; Ертіс жайылмасы аумағында мұндай рөлді Xanthium strumarium (кәдімгі дурнишник) атқарады.

Өрмекшітәрізділер, жәндіктер, қосмекенділер, құстар және жартылай су сүтқоректілерінің қауымдастықтары әлсіз және орташа антропогендік күйзеліске ұшырады. Башмачноe кенті маңында көл бақасының популяцияларына орташа деңгейдегі жергілікті әсер тіркелді; құстар үшін – Қара Ертіс жайылмасының Буран кентінен төмен орналасқан учаскесінде.

Алғаш рет индикаторлық биологиялық көрсеткіштер негізінде Ертіс бассейнінің су экожүйелерінің экологиялық жағдайына баға берілді. Қара Ертіс жайылмасының орташа бұзылу көрсеткіші (1,15±0,1) Павлодар Ертіс өңіріне (1,84±0,17) қарағанда айтарлықтай төмен екені көрсетілді. Планктон қауымдастықтарының индикаторлық көрсеткіштері Ертіс өзенінің органикалық ластануының бассейннің жоғарғы бөлігінен төменгі бөлігіне қарай едәуір артқанын дәлелдеді. Ертіс өзені мен Павлодар Ертіс өңірінің жайылма көлдерінің су сапасына интегралдық баға карталарда ұсынылды.

Фитопланктон мен зоопланктон бойынша су экожүйелерін бағалау Ертіс өзенінде уытты ластанудың төмен деңгейін және органикалық ластанудың жоғары деңгейін көрсетті. Антропогендік ластану қарқындылығы ағыс бойымен төмен қарай бірнеше есе артты, ең жоғары көрсеткіш Павлодар Ертіс өңірінің төменгі бөлігінде тіркелді.

Экологиялық жүктемелердің таралуын бағалау және Ертіс өзені бассейніндегі ластанудың негізгі көздерін анықтау үшін ранжирленген абиотикалық және индикаторлық биологиялық көрсеткіштерді картографиялау жүргізілді. Алынған нәтижелер Қытай бөлігінен трансшекаралық органикалық ластанудың үлесі Қазақстан аумағындағы антропогендік жүктемеге қарағанда едәуір төмен екенін көрсетті. Сондай-ақ ҚХР аумағынан ауыр металдардың трансшекаралық тасымалы да Қазақстан бөлігіндегі Ертістің ластануында елеулі рөл атқармаған. Кешенді нәтижелер негізінде су сапасының нашарлауына негізгі үлес қосатын елді мекендердің тізімі жасалды.

Әртүрлі су қамтамасыз етілу жағдайларында Ертіс бассейнінің табиғи экожүйелері мен биологиялық әртүрлілігінің өзгерістеріне болжам жасалып, негізгі қауіптер айқындалды. Су және құрлық экожүйелеріне әсер ететін үш өзара байланысты факторлар тобы бөлінді: климаттың жылынуы; ылғалданудың циклдік өзгерістері – су аз және су мол жылдардың алмасуы және соған сәйкес гидрологиялық режим мен құрлық аумақтарының ылғалдануының өзгеруі; антропогендік факторлар (ағынды реттеу, жайылманы суландыру режимінің бұзылуы, ағынды суларды төгу, мал жаю, жайылма маңындағы жерлерді жырту, өрттер, рекреациялық жүктеме, бөтен текті түрлерді әдейі және кездейсоқ жерсіндіру, табиғаттан түрлерді алып қою).

Қолданыстағы және болжамды тәуекелдерді талдау негізінде климат өзгеруі жағдайында Ертіс бассейнінің су және құрлық экожүйелеріне антропогендік әсер мен трансшекаралық су пайдаланудың салдарын азайтуға бағытталған Іс-қимыл жоспары ұсынылды. Адамзат жаһандық климат өзгерісіне қарсы тұра алмайтыны, тек аридизация үдерістерінің теріс салдарын жұмсарта алатыны атап көрсетілді. Негізгі күш-жігер табиғи экожүйелерге антропогендік қысымды азайтуға және биологиялық әртүрлілікті сақтауға бағытталуы тиіс.

Зерттеу нәтижелері жоғары ғылыми жаңалыққа ие. Өңірдің биологиялық әртүрлілігі туралы мәліметтер нақтыланып, толықтырылды, ғылым үшін жаңа көбелек түрі сипатталды, бірқатар зоогеографиялық жаңалықтар жасалды. Алғаш рет химиялық талдау деректері мен индикаторлық биологиялық көрсеткіштер негізінде құрлық және су экожүйелеріндегі органикалық және уытты ластану деңгейіне кешенді сипаттама берілді; экологиялық жүктемелердің таралуы көрсетілді; негізгі қауіптер айқындалып, экожүйелерге келтірілетін зиянды азайтуға арналған Іс-қимыл жоспары жасалды.

Экологиялық ағарту материалдары Павлодар облысы Семиярка кентіндегі орта мектепке тапсырылды.

Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде жарияланды – Экологиялық жүктемелер атласы және оқу құралы:

– Крупа Е.Г., Малахов Д.В., Шахворостова Л.М. Ертіс өзені бассейнінің Қазақстан бөлігіндегі экологиялық жүктемелер атласы. – 2024. – Алматы: «Alash Book». – 72 б. ISBN 978-601-383-030-8

– Паразиттік зооноздар // Беркинбай О., Омаров Б.Б., Джусупбекова Н.М. – Оқу құралы. – 2024. – Алматы: «Alash Book». – 364 б. ISBN 978-601-241-111-9

Пайдалы модельге 2 патент алынды:

  1. 9286 Қазақстан Республикасы, (19) KZ (13) U (11) A61P 33/10. Ұсақ мүйізді малды дегельминтизациялауға арналған құрам (Composition for deworming of small ruminants) / Джусупбекова Н.М., Беркинбай О., Омаров Б.Б., Барбол Б.I.; өтінім беруші және патент иеленуші – ШЖҚ РМК Зоология институты. – № 2024/0525.2; өтінім 15.04.24 ж.; жариял. 12.07.24, Қазпатент Бюл. №28. – 4 б. https://ebulletin.kazpatent.kz/#/bulletin?timestamp=2024-07-12&bull_num=28&data_source=bulletin&language=ru
  2. Пат. 9459 Қазақстан Республикасы. Еліктің нәжісін зерттеу әдісі (Method of investigation of feces of roe deer) / Беркинбай О., Сулейменов М.Ж., Омаров Б.Б., Баймуханбетов Е.Б.; өтінім беруші және патент иеленуші – ШЖҚ РМК Зоология институты. – № 2024/0422.2; өтінім 15.04.24 ж.; жариял. 06.09.24, Қазпатент Бюл. №36. – 4 б. https://ebulletin.kazpatent.kz/#/bulletin?timestamp=2024-09-06&bull_num=36&data_source=bulletin&language=ru

2023–2024 жж. Ертіс өзені бассейнін зерттеу нәтижелері 35 ғылыми еңбекте жинақталды: олардың ішінде Scopus және Web of Science дерекқорларына кіретін журналдарда – 13 (оның ішінде Q1 – 4, Q2 – 7, Q3 – 1, Q4 – 1); КОКСНВО журналдарында – 11 мақала (тағы 1 баспаға қабылданған); рецензияланбайтын журналдарда – 4; конференция материалдарында – 6; ПЦФ-ке сілтемесіз – 1 жарияланым.

ЖОБА БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНЫМДАР ТІЗІМІ

WoS және Scopus дерекқорларына кіретін рейтингілік журналдардағы мақалалар:

  1. Babushkin E., Nekhaev I.O., Vinarski M.V., Yany L.V. Aliens and Returnees: Review of Neobiotic Species of Freshwater Mollusks in Siberia from the Kazakhstan Steppe to the Arctic Tundra // Diversity. – 2023. – 15. – P. 465. Q2, процентиль 71% https://doi.org/10.3390/d15030465
  2. Barinova S., Krupa E., Khitrova Y. Phytoplankton diversity and bioindication of the lakes in the Burabay National Natural Park, Northern Kazakhstan // Ecologies. – 2023. – 4 (2). – P. 242–268. Q1, процентиль 39% https://doi.org/10.3390/ecologies4020017
  3. Titov S.V., Volynkin A.V., Saldaitis A. New data on the distribution of three species of the genus Catocala Schrank in East Kazakhstan and West Mongolia (Lepidoptera: Erebidae) // Ecologica Montenegrina. – 2024. – 71. – P. 245–252. Q2, процентиль 50% https://doi.org/10.37828/em.2024.71.26
  4. Volynkin A.V., Titov S.V., Gorbunov P.Y. On the distribution of Mythimna phlebitis (Püngeler) in Kazakhstan (Lepidoptera: Noctuidae: Noctuinae: Leucanini) // Ecologica Montenegrina. – 2024. – 71. – P. 253–260. Q2, процентиль 50% https://doi.org/10.37828/em.2024.71.27
  5. Bizhanova N., Nanova O., Fadakar D., Grachev A., Hong Z., Mohd Sah Sh.A., Bizhanova Z., Sablin M., Grachev Yu. Insights into subspecies classification and conservation priorities of Central Asian lynx populations revealed by morphometric and genetic analyses // Scientific Reports. – 2024. – 14. – P. 5186. Q1, процентиль 92% https://doi.org/10.1038/s41598-024-55807-x
  6. Krupa E., Romanova S., Serikova A., Shakhvorostova L. A comprehensive assessment of the ecological state of the transboundary Irtysh river (Kazakhstan, Central Asia) // Water. – 2024. – 16 (7). – P. 973. Q2, процентиль 84% https://doi.org/10.3390/w16070973
  7. Dujsebayeva T.N., Arifulova I.I. The development of Rana arvalis (Amphibia, Ranidae), with attention to the skin texture and timing of metamorphosis events // Russian Journal of Herpetology. – 2024. – Vol. 31 (2). – P. 95–104. Q3, процентиль 42% https://doi.org/10.30906/1026-2296-2024-31-2-95-104
  8. Titov S.V., Volynkin A.V., Morozov P.S. Revised checklist of the superfamily Noctuoidea (Lepidoptera) of Northeast Kazakhstan (Pavlodar Region) // Ecologica Montenegrina. – 2024. – 73. – P. 288–376. Q2, процентиль 50% https://doi.org/10.37828/em.2024.73.22
  9. Krupa E., Shakhvorostova L. Checklist and distribution of Cyclopoida (Crustacea: Copepoda) in zoogeographical regions of Kazakhstan (Central Asia) // The Egyptian Journal of Aquatic Research. – 2024. – Vol. 50(2). – P. 200–207. Q1, процентиль 89% https://doi.org/10.1016/j.ejar.2024.06.002
  10. Volynkin A.V., Titov S.V., Saldaitis A. Euxoa criceta, a new species from East Kazakhstan (Lepidoptera: Noctuidae: Noctuinae) // Ecologica Montenegrina. – 2024. – 77. – P. 69–76. Q2, процентиль 50% https://doi.org/10.37828/em.2024.77.6
  11. Titov S.V., Volynkin A.V., Gabdullina A.U., Bolbotov G.A., Rakhimov R.D. Two new records of Erebidae and Noctuidae (Lepidoptera: Noctuoidea) from the eastern Zaisan Depression (East Kazakhstan) // Ecologica Montenegrina. – 2024. – 77. – P. 161–168. Q2, процентиль 50% https://doi.org/10.37828/em.2024.77.16
  12. Kadyrbekov R.Kh., Kanatova M. A new species of the genus Aphiduromyzus Umarov et Ibraimova, 1967 (Hemiptera: Aphidomorpha: Aphididae) from Kazakhstan // Far Eastern Entomologist. – 2024. – N 507. – P. 10–14. Q4, процентиль 25% https://doi.org/10.25221/fee.507.2
  13. Sokoloff D.D., Degtjareva G.V., Valiejo-Roman C.M., Severova E.E., Barinova S., Chepinoga V.V., Kuzmin I.V., Sennikov A.N., Shmakov A.I., Skaptsov M.V. et al. Kazakhstan has an unexpected diversity of medicinal plants of the genus Acorus (Acoraceae) and could be a cradle of the Triploid species A. calamus // Plants. – 2024. – 13 (14). – P. 1978. Q1, процентиль 86% https://doi.org/10.3390/plants13141978

КОКСНВО дерекқорына кіретін журналдардағы мақалалар:

  1. Frolov I.G., Berdikulov B.T. Recent avifaunistic analysis in the floodplains of the Kara Yertis (Black Irtysh) and Yertis river in the Pavlodar region // Experimental Biology. – 2024. – № 1 (98). – P. 112–126. КОКСНВО https://doi.org/10.26577/eb.2024.v98.i1.010
  2. Романова С.М., Крупа Е.Г., Серикова А.С., Алексеев С.Н. Қазақстан аумағындағы Ертіс өзені бассейнінің су нысандарының қазіргі гидрохимиялық сипаттамасы // Гидрометеорология и экология. – 2024. – №1. – Б. 121–132. КОКСНВО https://doi.org/10.54668/2789-6323-2024-112-1-121-132
  3. Линник А.С., Қонысбаев Т.Г., Крупа Е.Г., Романова С.М. Павлодар Ертіс өңірінің жайылма көлдерінің су фаунасының қазіргі жағдайы және экологиялық-токсикологиялық сипаттамасы // Ғылым және білім. – 2024. – №2-2 (75). – Б. 276–287. КОКСНВО https://doi.org/10.52578/2305-9397-2024-2-2-276-287
  4. Романова С.М., Крупа Е.Г., Серикова А.С. Қазақстан аумағындағы Ертіс өзені бассейнінің су нысандарындағы азот пен фосфор қосылыстары // Вестник КазНУ. Экологиялық серия. – 2024. – №2 (79). – Б. 21–31. КОКСНВО https://doi.org/10.26577/EJE.2024.v79.i2-02
  5. Argynbayeva Ye.M., Barinova S.S., Ormanova G.Zh. Characteristics of the modern taxonomic composition of the phytoplankton in the Kazakhstan part of the Irtysh River // Experimental Biology. – 2024. – №2 (99). – P. 102–114. КОКСНВО https://doi.org/10.26577/eb.2024.v99.i2.09
  6. Романова С.М., Крупа Е.Г., Серикова А.С. Павлодар Ертіс өңірінің су нысандарындағы кремний, темір және тотықтырғыштық көрсеткіштердің таралуы // Гидрометеорология и экология. – 2024. – №2. – Б. 42–56. КОКСНВО https://doi.org/10.54668/2789-6323-2024-113-2-42-56
  7. Kadyrbekov R.Kh. Adenophoraphis, a new aphid genus from Kazakhstan (Hemiptera: Aphididae: Macrosiphini) // Bulletin of the Karaganda University. Series Biology. Medicine. Geography. – 2024. – Vol. 29. – 3 (115). – P. 45–50. КОКСНВО https://doi.org/10.31489/2024bmg3/45-50
  8. Романова С.М., Крупа Е.Г., Серикова А.С. Қазақстан аумағындағы Ертіс өзені бассейнінің карбонат-кальцийлік тепе-теңдігінің жағдайы // Гидрометеорология и экология. – 2024. – №3. – Б. 71–86. КОКСНВО https://doi.org/10.54668/2789-6323-2024-114-3-71-86
  9. Камкин В.А. Ертіс өзені жайылмасының өсімдік жамылғысының антропогендік трансформациясы // Вестник ЕНУ им. Гумилева. Биологиялық серия. – 2024. – №3 (148). – Б. 28–43. КОКСНВО https://doi.org/10.32523/2616-7034-2024-148-3-28-43
  10. Олейников А.Ю., Бижанова Н.Ә., Кантарбаев С.С., Алиханова А.А. Қазақстан аумағындағы Ертіс өзені бассейнінің териофаунасы // Вестник КазНУ. Экологиялық серия. – 2024. – №3 (80). – Б. 77–91. КОКСНВО https://doi.org/10.26577/EJE.2024.v80.i3-08
  11. Sayakova Z.Z., Asylbek A.M., Yeszhanov A.B. Ixodid ticks (Acari, Ixodidae) of the Irtysh River floodplain // Вестник ЕНУ им. Гумилева. Биологиялық ғылымдар сериясы. – 2024. – №4 (149). – Б. 75–92. КОКСНВО https://doi.org/10.32523/2616-7034-2024-149-4-75-92
  12. Oleynikov A., Bizhanova N. Semi-aquatic mammals of the Irtysh River floodplain as bioindicator species and their ecosystem services // Experimental Biology. – 2024. – №4 (101). – 20 p. КОКСНВО (баспаға дайындалуда)

Рецензияланбайтын журналдардағы мақалалар:

  1. Сумбембаев А.А., Данилова А.Н. Қара Ертіс өзені аңғары флорасының таксономиялық құрылымы // Kazakhstan Journal of Botany. – 2023. – 2 (3). – Б. 50–55.
  2. Олейников А.Ю., Монахов В.Г. Жоғарғы Обь және Ертіс өңірінде орман сусарының (Martes martes) таралуы туралы // Вестник охотоведения. – 2023. – 4 (20). – Б. 200–205.
  3. Чаликова Е.С., Бердикулов Б.Т., Фролов И.Г. Қара Ертістің авифаунасы туралы // Русский орнитологический журнал. – 2024. – Т. 33, Экспресс-выпуск 2434. – Б. 2943–2955.
  4. Oleynikov A.Yu. Otter distribution and status in Kazakhstan // OTTER, Journal of the International Otter Survival Fund. – 2024. – Vol. 10. – P. 121–127.

Жоба материалдары негізінде, бірақ жобаға және қаржыландыру көзіне сілтемесіз жарияланған еңбек:

  1. Berkinbay O., Suleimenov M.Zh., Omarov B.B., Baimukhanbetov Y.B., Mukataev A.S. Ecological aspects of the spread of trematodes among wild domestic animals in the floodplains of the Irtysh river // National academy of scientific and innovative research «Science and Education: Modern time». – 2024. – Vol. 6(6). – P. 132–135.

Конференция материалдары:

  1. Сумбембаев А.А., Данилова А.Н. Қара Ертіс өзені аңғары флорасын зерттеу // «Қазақстанның ботаникалық бақтары мен дендрарийлерінің қазіргі жағдайы және даму перспективалары» халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Астана, 2023. – Б. 85–88.
  2. Sumbembayev A.A., Danilova A.N. Current state of Allium altaicum Pall. in Kazakhstan Altai // «Қазақстан Республикасы аумағының шөлейттену проблемалары және оларды шешу мәселелері» халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, 2023. – Б. 280–284.
  3. Романова С.М., Крупа Е.Г., Серикова А.С. Ертіс өзені сапасына кешенді баға беру // «Ғылым: теория және тәжірибе – 2024» халықаралық ғылыми конференция материалдары. – Түркістан, 2024. – Б. 114–123.
  4. Бижанова Н.Ә., Олейников А.Ю., Кантарбаев С.С. Ертіс өзені аңғары териофаунасы мысалында экожүйелік қызметтер // «Тірі организмдердің солтүстіктің өзгермелі орта жағдайларына бейімделуінің іргелі және қолданбалы аспектілері» халықаралық қатысуымен өткен Бүкілресейлік ғылыми конференция және жас ғалымдар мектебі материалдары. – Петрозаводск, 2024. – Б. 12.
  5. Аргынбаева Е.М., Орманова Г.Ж. Павлодар облысындағы Былкылдак жинақтағышының фитопланктонының қазіргі таксономиялық құрамы // Spiraeanthus. – 2024. – №1. – Б. 134–137.
  6. Джусупбекова Н.М., Беркинбай О., Сулейменов М.Ж., Омаров Б.Б. Аскаридоздың эпидемиологиялық және эпизоотологиялық аспектілері // «Ветеринариялық-санитариялық сараптама: жануар тектес өнімдердің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері және оларды шешу жолдары» халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Семей, 2024. – Б. 42–45.
Әкімші