Жоба жетекшісі: Есжанов Айдын Бауржанович
Іске асыру мерзімі: 2024–2026 жж.
ЖТН: BR BR24993060
ЖОБА ТУРАЛЫ:
Батыс Тянь-Шань ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік биосфера резерваттарының желісіне және Трансшекаралық табиғи мұра нысандарының тізіміне енгізілген, сондай-ақ Орталық Азиядағы биологиялық әртүрлілігі ерекше жоғары аймақ ретінде жіктеледі.
Бұл тау жүйесі төрт елдің аумағында орналасқан: Қазақстан (21%), Қырғызстан (68%), Өзбекстан (17%) және Тәжікстан (4%). Ол аймақтың экологиялық тепе-теңдігін сақтауда маңызды рөл атқарады. Қазақстанда Батыс Тянь-Шань Жамбыл облысының аумағына кіреді.
Батыс Тянь-Шаньның тау тізбегі Ферғана, Талас, Чаткал, Курамин, Қаратау және Қоржантау жоталарынан тұрады. Таулардың жалпы ұзындығы солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 815 км, ал ең үлкен ені орталық бөлігінде 350 км құрайды.
Батыс Тянь-Шаньның маңындағы тау етегіндегі аймақтар әлемдегі ең тығыз қоныстанған аумақтардың бірі болып табылады, бұл табиғи ресурстардың, әсіресе су көздерінің белсенді пайдаланылуына, мал жаюға және жер жырту арқылы тың және табиғи жайылымдардың азаюына әкеледі. Осы факторлар аймақтың ерекше биоәртүрлілігіне елеулі қауіп төндіреді. Бағдарламаның мақсаты – Батыс Тянь-Шаньның жануарлар дүниесін зерттеу арқылы жабайы жануарлар кадастрын жүргізуге арналған ақпараттық жүйені әзірлеу, сақтау және орнықты пайдалану тетіктерін қалыптастыру.
ӨЗЕКТІЛІГІ:
Батыс Тянь-Шань аумағындағы зоологиялық зерттеулер XIX ғасырдың 60-жылдарынан бастап жүргізіліп келеді. 1926 жылы осы зерттеулердің нәтижесінде Орталық Азиядағы алғашқы табиғи қорық — Ақсу-Жабағылы қорығы құрылды. 1966 жылы қорықтың солтүстік шекарасына жақын жерде ҚР Зоология институтының «Шақпақ» орнитологиялық станциясы ашылып, бүгінгі күнге дейін құстардың миграциясын зерттеу бойынша жұмыс істеп келеді.
Бұрын жүргізілген зерттеулер жеке жануарлар топтарын ғана қамтыған және кешенді сипатта болмаған. Соңғы 20 жылда Қазақстан аумағындағы Батыс Тянь-Шаньда, «Шақпақ» асуындағы құстар миграциясын зерттеуден басқа, жүйелі зоологиялық зерттеулер іс жүзінде жүргізілмеген. Осы уақыт ішінде климаттың өзгеруі мен антропогендік әсердің күшеюіне байланысты фаунаның құрамы айтарлықтай өзгеріп, бұрынғы деректер өзектілігін жоғалтты. Сондықтан қазіргі таңда аймақтың жануарлар дүниесін мониторингтеу және оның ғылыми негізделген кадастрын құру қажеттілігі ерекше өзекті болып отыр.
Жоба қазіргі және жойылып кеткен жануарлар топтарын қамтиды. Зерттеу нәтижелері бойынша бар деректер жүйеленіп, заманауи таксономиялық және жүйелік қағидаларға сүйене отырып, аймақтың жануарлар дүниесінің электрондық кадастры түрінде біріктіріледі.
Бұл Батыс Тянь-Шань үшін алғаш рет жасалатын жабайы жануарлардың электрондық кадастры болады және ол өңір елдері үшін үлгі ретінде қызмет етеді. Жануарлар дүниесі туралы ғылыми негізделген сенімді ақпаратқа мемлекеттік органдар, университеттер және үкіметтік емес ұйымдар еркін қол жеткізе алады. Электрондық деректер базасында паразитофауна, қазба жануарлар, гидробионттар, буынаяқтылар, моллюскалар, балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер туралы деректерді іздеуге және талдауға арналған жүйе қарастырылған.
БАҒДАРЛАМАНЫҢ МАҚСАТЫ – Батыс Тянь-Шань жабайы жануарларының кадастрын жүргізуге арналған ақпараттық жүйені әзірлеу және оны сақтау мен орнықты пайдалану механизмдерін қамтамасыз ету.
БАҒДАРЛАМАНЫҢ МІНДЕТТЕРІ:
1) Батыс Тянь-Шань жануарлар дүниесінің кадастры үшін ГИС-пен біріктірілген, қазіргі және қазба түрлер туралы мәліметтерді қамтитын электрондық деректер базасын құру;
2) Қазіргі фаунаны анықтап, басым, сирек және эндемикалық түрлердің популяция жағдайын бағалау және соңғы 20 жылдағы өзгерістер динамикасын талдау;
3) Батыс Тянь-Шаньның қазба фаунасына таксономиялық баға беру;
4) Экономикалық маңызы бар қазіргі түрлердің әлеуетін және қазба фаунаның геологиялық зерттеулер мен стратиграфиялық сызбалардағы рөлін бағалау;
5) Экономикалық тұрғыдан маңызды түрлердің қазіргі жағдайын талдап, климаттың әртүрлі сценарийлерін ескере отырып, олардың популяция динамикасын 20–50 жылға болжау;
6) Батыс Тянь-Шаньдағы биоәртүрлілікті сақтау үшін экономикалық және генетикалық тұрғыдан құнды түрлердің мемлекеттік мониторинг жүйесін әзірлеу;
7) Қазіргі экологиялық қауіптерді анықтап, жануарлар дүниесін сақтау, көбейту және орнықты пайдалану бойынша нақты шараларды ұсыну;
8) Генетикалық тұрғыдан құнды түрлерді сақтау және экожүйелерге қайта қалпына келтіру мақсатында криобиологиялық технологияларды қолдану.
КҮТІЛЕТІН НӘТИЖЕЛЕР:
1) Батыс Тянь-Шань жануарлар дүниесінің кадастрын жүргізу үшін ГИС-пен интеграцияланған электрондық деректер базасы мен экожүйе картасы жасалады.
2) Қазіргі фауна анықталып, кемінде 550 түрден тұратын аннотацияланған тізім құрастырылады, ал 40 негізгі түрдің популяция жағдайы бағаланады.
3) Қазба фаунаның таксономиялық бағасы жүргізіліп, 50 жойылып кеткен таксонның аннотацияланған тізімі жасалады.
4) Экономикалық маңызды 30 түрдің әлеуеті мен қазба жануарлардың стратиграфиялық зерттеулердегі маңызы бағаланады.
5) Экономикалық тұрғыдан маңызды 40 түрдің қазіргі жағдайы мен олардың популяция динамикасы 20–50 жылға болжанады.
6) Мемлекеттік мониторинг жүйесі әзірленіп, 15 экономикалық және 15 генетикалық тұрғыдан маңызды түрге арналған ұсынымдар дайындалады.
7) Батыс Тянь-Шань жануарлар дүниесін сақтау және орнықты пайдалану бойынша нақты шаралар ұсынылады.
8) Криобиологиялық технологиялар 20 генетикалық тұрғыдан құнды түрге қолданылып, олардың ұзақ мерзімді сақталуын қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының жануарлар дүниесі жөніндегі уәкілетті органы мен өңірдегі аңшылық шаруашылықтары үшін (жойылып бара жатқан және сирек кездесетін жануарлар түрлерін сақтау іс-қимыл жоспарларына енгізу мақсатында) «Батыс Тянь-Шаньның жануарлар дүниесінің кадастры» электрондық деректер базасы негізінде құжаттама және ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың карталары әзірленеді.
Жоба нәтижелері бойынша Web of Science деректер базасының 1–3 квартильдеріне кіретін және/немесе Scopus деректер базасында CiteScore көрсеткіші бойынша 50 пайыздық перцентильден төмен емес кемінде 9 ғылыми мақала, ҚР БҒМ ұсынған журналдарда кемінде 10 мақала және кемінде 1 монография жарияланады. Кемінде 5 зияткерлік меншік нысаны (патент; авторлық куәлік) алынады.
ЖОБА ОРЫНДАУШЫЛАРЫ:
Батыс Тянь-Шань ЮНЕСКО тарапынан Орталық Азиядағы биологиялық әртүрлілігі аса жоғары өңір ретінде жіктеледі, сондықтан бағдарлама міндеттерін табысты орындау және кадастрды құру үшін бұл таулы аймақтың фауналық құрамын барынша кең қамту қажет. Бұл түрлі ғылыми бағыттағы мамандардың қатысуын талап етеді.
Бағдарламаны іске асыруға ҚР Зоология институтының 56 қызметкері қатысады, олардың ішінде – 4 ғылым докторы, 12 ғылым кандидаты, 7 PhD, 19 ғылым магистрі және 13 бакалавр бар. Зерттеу тобының шамамен жартысы – 40 жасқа дейінгі жас ғалымдар.
Жоба жетекшісі – Есжанов Айдын Бауржанович, PhD, ҚР Зоология институтының өрмекші тәрізділер мен басқа да омыртқасыздар зертханасының меңгерушісі. ORCID ID: 0000-0001-6572-5668 h-index 5
Жоба бойынша жауапты орындаушы – Чирикова Марина Александровна, б.ғ.к., ҚР Зоология институтының ғылым жөніндегі директорының орынбасары. ORCID ID: 0000-0002-0515-598X h-index 7
Жобаның жеке бөлімдері бойынша жауапты орындаушылар:
Крупа Елена Григорьевна – б.ғ.д., профессор, гидробиология және экотоксикология зертханасының меңгерушісі. ORCID ID: 0000-0001-9401-0258 h-index 9
Сүлейменов Маратбек Жақсыбекұлы – в.ғ.к., профессор, паразитология зертханасының бас ғылыми қызметкері. ORCID ID: 0000-0002-6922-1421 h-index 4
Малахов Дмитрий Викторович – ГИС және ҚЖЗ ғылыми орталығының меңгерушісі. ORCID ID: 0000-0002-7844-6569 h-index 8
Копылов Дмитрий Сергеевич – б.ғ.к., палеозоология зертханасының меңгерушісі. ORCID ID: 0000-0003-2013-544X h-index 15
Грачев Алексей Александрович – териология зертханасының міндетін атқарушы меңгерушісі. ORCID ID: 0000-0001-6051-8299 h-index 3
Акентьева Екатерина Валерьевна – орнитология және герпетология зертханасының кіші ғылыми қызметкері. ORCID ID: 0009-0005-5831-4402 h-index 1
ЖҰМЫС НӘТИЖЕЛЕРІ:
2024 жылдың қысқаша қорытындылары
Жоба аумағындағы зерттеу нысаны – Батыс Тянь-Шаньның қазіргі және қазба жануарлар түрлері.
2024 жылға 4 негізгі міндет бойынша жұмыстар жоспарланып, басталды:
1) Батыс Тянь-Шаньның жануарлар дүниесінің кадастры үшін қазіргі және қазба жануарлар туралы деректерді қамтитын, ГИС-пен біріктірілген электрондық деректер банкін құру.
Атқарылған жұмыстар нәтижесінде бұрынғы деректер базаларының кемшіліктері ескеріле отырып, Батыс Тянь-Шань жануарлар дүниесі бойынша жаңа электрондық база жасау басталды. Ақпаратты шығару бетінің дизайны әзірленіп, жойылып кеткен және қазіргі таксондарға арналған мәндерді бейімдеу жүргізілді, іздеу жүйесін жетілдіру үшін әкімшілік панель түзетілді, сондай-ақ басты бет элементтерінің орналасуы қайта өңделді.
Деректер базасын толтыру басталды. Моллюскалар базасы 22 жазбамен, өрмекші тәрізділер – 60 түр бойынша 227 жазбамен, бауырымен жорғалаушылар – 1 түр бойынша 12 жазбамен, құстар – 5 түр бойынша 860 жазбамен, сүтқоректілер – 42 түр бойынша 475 жазбамен толықты.
Базаның жұмыс блоктарын түзету және электрондық деректер банкін толықтыру жұмыстары 2025–2026 жылдары жалғасады.
2) Батыс Тянь-Шаньның қазіргі фаунасын анықтау, доминантты, сирек және эндемикалық түрлердің популяцияларының жағдайын бағалау және соңғы 20 жылдағы фауналық өзгерістердің динамикасын зерттеу.
Далалық зерттеулер, коллекциялық материалдар және әдеби деректер негізінде Батыс Тянь-Шаньның қазіргі фаунасы қазіргі уақытта кемінде 1852 түрді құрайтыны анықталды, оның ішінде 1376 түр немесе 74,3% омыртқасыз жануарларға тиесілі. Ең көп түрлер жәндіктерге (Insecta) – 1013 түр, гидробионттарға (Hydrobiontes) – 170 түр, өрмекші тәрізділерге (Arachnida) – 136 түр, моллюскаларға (Mollusca) – 50 түр және гельминттерге (Helminthos) – 7 түр жатады.
Омыртқалы жануарлар бойынша 476 түр анықталды, бұл жалпы түрлік құрамның 25,7%-ын құрайды. Олардың ішінде құстар (Aves) – 387 түр, сүтқоректілер (Mammalia) – 54 түр, балықтар (Pisces) – 31 түр, бауырымен жорғалаушылар (Reptilia) – 12 түр және қосмекенділер (Amphibia) – 3 түр.
Жоба аясында ортаның жағдайының динамикасын бағалау үшін көрсеткіштер таңдалды: көміртек мөлшері, булану, жауын-шашын, жалпы алғашқы өнімділік, қар және мұз қабатының көлемі, топырақ ылғалдылығы, өсімдік жамылғысы және т.б. Бұл параметрлер фауна өкілдерінің динамикасымен корреляциялық байланыстарды анықтауға және болашақтағы өзгерістерді болжауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ су айдындарының гидрохимиялық құрамы бойынша бар деректер талданды.
Аймақтың қазіргі фаунасын анықтау және популяциялар жағдайын бағалау жұмыстары 2025–2026 жылдары жалғасады.
3) Батыс Тянь-Шаньның қазба жануарлар фаунасына таксономиялық баға беру.
Әдеби деректер бойынша Батыс Тянь-Шаньның қазба жануарлар фаунасына таксономиялық талдау жүргізілді. Зерттелген аумақта тіркелген ежелгі жануарлардың алдын ала тізімі шамамен 1400 түрден тұрады, олар 75 қатарға жатады: жәндіктер (Insecta) – 938 түр, трилобиттер (Trilobita) – 303 түр, брахиоподтар (Brachiopoda) – 51 түр, шамамен 50 басқа теңіз омыртқасыздары және 40 омыртқалы (Vertebrata) түрі.
Анықталған фаунистикалық құрам әлі түпкілікті емес. Көптеген топтар жеткілікті зерттелмеген және оларды әрі қарай зерттеу жаңа таксондардың сипатталуына әкелуі мүмкін. Болашақ зерттеулердің басым бағыттары ретінде Қаратау, Қызыл-Жар, Тасғорсай және Қошқорған учаскелері таңдалды.
Қазба жануарлар фаунасының таксономиялық бағалауы бойынша жұмыстар 2025–2026 жылдары жалғасады.
4) Жабайы жануарлардың генетикалық тұрғыдан құнды түрлерін ұзақ мерзімді сақтау және табиғи экожүйелерге қайта енгізу мақсатында заманауи криобиологиялық технологияларды қолдану.
Есептік кезеңде криобанкке үлгілер жинау мүмкіндігі болмағандықтан, әртүрлі таксондардан үлгілерді криоконсервациялау жөніндегі халықаралық тәжірибе зерттелді және жануарлардың әртүрлі топтарының соматикалық және жыныс жасушаларын сақтау мүмкіндіктері туралы әдеби деректер талданды. Келесі кезеңде пайдаланылатын және жетілдірілетін ең тиімді әдістерді таңдау басталды.
Құнды жануар түрлерін сақтау үшін заманауи криобиологиялық технологияларды қолдану жұмыстары 2025–2026 жылдары жобаның аясында жүзеге асырылады.
Негізгі конструктивтік көрсеткіштер – жануар түрлері мен таксономиялық құрамды анықтаудың дәлдігі. Құрылған электрондық база жануарлар дүниесінің кадастрын жүргізуге, ғылыми зерттеулерге және биоәртүрлілікті сақтау шараларын қабылдауға арналған. Қолдану саласы – жабайы жануарларды есепке алу және мониторинг жүргізу, жануарлар дүниесін сақтау және ұтымды пайдалану.
2025 жылғы қысқаша қорытындылар
2025 жылы өңірдің қазіргі фаунасын анықтау және Батыс Тянь-Шань жануарлар дүниесі бойынша деректер базасын қалыптастыру жұмыстары жалғастырылды. Батыс Тянь-Шань фаунасы анықталды: рецентті – 1863 түр, қазба – 1427 түр.
Далалық зерттеулер, коллекциялық материалдарды өңдеу және әдеби дереккөздерді талдау нәтижесінде келесі мәліметтер алынды:
Гидробионттар. Батыс Тянь-Шаньның зерттелген жеті су айдынының зоопланктон құрамынан планктонды омыртқасыздардың 100 түрі анықталды, оның ішінде коловраткалар – 63, бұтақмұртты шаянтәрізділер – 20, ескекаяқтылар – 17 түр. Түрлік алуантүрлілік ең төмен Бадам су қоймасының зоопланктонында байқалды, ал ең жоғары көрсеткіш Ынталы су қоймасы мен Бийликөл көлінде тіркелді.
Моллюскалар. Батыс Тянь-Шань моллюскаларының түрлік құрамына ревизия және бағалау жүргізілді. Батыс Тянь-Шань моллюскаларының фаунасы 50 түрді, 28 туысты, 15 тұқымдасты, 2 отрядты және 1 класты қамтиды. Өңір фаунасында Enidae (2), Bradybaenidae (1), Hygromiidae (1), Pupillidae (3), Lymnaeidae (2), Hydrobiidae (1), Limacidae (1) тұқымдастарына жататын 11 эндемик бар. Батыс Тянь-Шаньға эндемик болып табылатын Martensamnicola kazakhstanica Izzatullaev, Sitnikova & Starobogatov, 1985 түрінің типтік және жалғыз мекені – Рыскулов ауылы маңы зерттелді. Зерттеу барысында үлгілер жиналып, анықталды, әрі қарай эндемизмін және филогенетикалық орнын нақтылау мақсатында молекулалық-генетикалық талдау үшін тін үлгілері алынды. Сонымен қатар Тянь-Шаньға эндемик Turcomilax Simroth, 1902 (Limacidae) туысына жан-жақты зерттеу жүргізілді.
Жәндіктер. Батыс Тянь-Шань аумағында жәндіктердің 446 түрі анықталды: 27 түрі – турақанаттылар, 100 түрі – қандалалар, 53 түрі – цикадалар, 104 түрі – қаттықанаттылар, 155 түрі – қабыршаққанаттылар және 7 түрі – жарғаққанаттылар.
Өрмекшітәрізділер. Өңірдің аранеофаунасы кемінде 33 тұқымдасқа жататын 149 туыстан 249 түрді қамтиды. Олардың жартысы (150 түр) Қазақстанда тіркелген, ал 117 түрі тек осы аумақтан ғана белгілі. Қазақстан үшін алғаш рет Zoropsis kirghizicus және Gnaphosa ovchinnikovi түрлері келтірілді, олар бұған дейін тек Қырғызстаннан белгілі болған. Ал Psammitis aff. tyshchenkoi, шамасы, ғылым үшін жаңа таксон болуы мүмкін. Ең жоғары түрлік алуантүрлілік Linyphiidae тұқымдасында (54 түр) байқалады, одан кейін Gnaphosidae, Salticidae, Theridiidae, Thomisidae және Lycosidae келеді. Батыс Тянь-Шаньның басқа бөліктерімен салыстырғанда, Қазақстан аумағындағы фаунада Linyphiidae аз, ал Gnaphosidae, Lycosidae және Salticidae өкілдері көбірек кездеседі, бұл өңірдің зерттелу деңгейінің біркелкі еместігін көрсетеді.
Қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылар. Өңірдің герпетофаунасының таксономиялық құрамы нақтыланды. Ол қосмекенділердің 3 түрі мен бауырымен жорғалаушылардың 14 түрінен тұрады. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген түрлердің жағдайын бағалау бойынша жұмыстар жүргізілді. Өңірде Bufotes pewzowii жабының кең таралғаны анықталды, сондай-ақ Platyceps rhodorhachis үшін жаңа мекендеу орны табылды. Боролдай және Қаратау жоталарында Pseudopus apodus санына сандық есеп жүргізіліп, бұл түрдің популяциясының қолайлы күйде екені анықталды және шектеуші факторлар айқындалды. Кең таралған түр – Eremias arguta санына да есеп жүргізілді. Бұл түр үшін маңызды климаттық сипаттамалар ГИС арқылы экологиялық нишаны модельдеу негізінде бағаланды. Eremias arguta-ның кіші түрлік тиесілігін анықтау үшін материал жиналды. Таулы өңірлерге іргелес Арыс массивінде Testudo horsfieldii бойынша ретроспективтік талдау және сандық есеп жүргізілді. 2025 жылы кездесуі 5 дара/км құрады.
Құстар. Батыс Тянь-Шаньның қазіргі орнитофаунасын зерттеу барысында 17 отрядқа жататын 387 құс түрі анықталды. Оның ішінде 115 түрі ұялайтын құстар, олардың қатарында Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына енгізілген 10 сирек және жойылып бара жатқан түр бар. Ең көп кездесетіндері – торғайтәрізділер (75 түр), жыртқыш құстар (12 түр) және көгершінтәрізділер (7 түр).
Сүтқоректілер. Далалық және камеральдық жұмыстар нәтижесінде 6 отрядқа және 19 тұқымдасқа жататын 54 сүтқоректі түрі бойынша деректер базасы жаңартылып, толықтырылды.
Талас, Қырғыз және Қаратау жоталарының негізгі учаскелерінде жүргізілген далалық зерттеулер басым және шаруашылық тұрғыдан маңызды көптеген түрлер популяциясының тұрақтылығын растады. Соңғы жылдары Ovis ammon nigrimontana, Capra sibirica және Sus scrofa сияқты тұяқты жануарлардың санының оң динамикасы байқалады, бұл ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісінің кеңеюімен және табиғатты қорғау шараларының күшеюімен байланысты.
Сонымен қатар кейбір сирек және эндемик түрлер үшін популяция жағдайы күрделі күйінде қалып отыр. Атап айтқанда, тек Ақсу-Жабағылы қорығы аумағында мекендейтін Ovis ammon karelini үшін жергілікті оқшаулану және миграциялық белсенділіктің шектелуі белгілері анықталды. Бұл популяцияның генетикалық жағдайын бағалау және әртүрлі учаскелер арасындағы миграциялық жолдарды қалпына келтіру бағдарламаларын әзірлеу қажеттігін көрсетеді.
Panthera uncia, Ursus arctos isabellinus және Lynx lynx isabellinus түрлерінің Талас Алатауы мен Угам жотасында тұрақты кездесуі тіркелді, бұл трансшекаралық ерекше қорғалатын табиғи аумақтар желісі шегінде ірі жыртқыштардың тұрақты топтарының сақталғанын көрсетеді.
Қазақстан Республикасының Қызыл кітабына (2010) енгізілген және Батыс Тянь-Шань аумағында мекендейтін сирек сүтқоректілер түрлері бойынша бес түрдің популяция жағдайына қатысты деректер жиналып, талданды: тянь-шань қоңыр аюы (Ursus arctos isabellinus), түркістан сілеусіні (Lynx lynx isabellinus), қар барысы (Panthera uncia), тянь-шань арқары (Ovis ammon karelini), қаратау арқары (Ovis ammon nigrimontana).
Қазақстанда алғаш рет Ovis ammon karelini және Ursus arctos isabellinus түрлеріне спутниктік таратқыштарды қолдану сәтті жүзеге асырылды. Бұл олардың популяцияларының кеңістіктік құрылымын ұзақ мерзімді зерттеуге мүмкіндік ашты.
Жалпы алғанда, электрондық деректер банкіне жануарлар бойынша кеңістіктік координаттарды, саны туралы мәліметтерді, биотоптық байланысын және қорғау мәртебесін қамтитын 812 сенімді тіркеу енгізілді. Құрылған деректер базасы геоақпараттық жүйемен біріктіріліп, болашақта түрлердің таралуын және популяция динамикасын кеңістіктік талдауға мүмкіндік береді.
Қазба қалдықтары. Қазіргі уақытта Батыс Тянь-Шаньның қазба фаунасының алдын ала тізіміне омыртқасыздардың 1375 түрі және омыртқалылардың 40 түрі енгізілген. Зерттелген аумақта табылған омыртқалылар таксондарының кеңейтілген тізімі 200 жазбаны қамтиды (негізінен түр деңгейіне дейін анықталмаған таксондар).
Гидрохимия. Жүргізілген зерттеулер Батыс Тянь-Шаньның негізгі су айдындарының физикалық-географиялық және гидрохимиялық сипаттамалары туралы қазіргі деректерді алуға, сондай-ақ олардың экологиялық жағдайына әсер ететін антропогендік факторларды бағалауға мүмкіндік берді. Зерттелген су айдындары (Сортур, Құлан, Бадам, Терис-Ащыбұлақ, Ынталы, Тасөткел және Бийликөл) морфометриялық параметрлері мен гидрологиялық ерекшеліктері бойынша әртүрлі, алайда олардың көпшілігі шаруашылық мақсатта пайдаланылады (ирригация, балық шаруашылығы және энергетика).
Гидрохимиялық талдау су айдындарының негізінен тұщы немесе әлсіз тұзды екенін, ортасының сілтілік реакциясын (pH 8,1–8,6) және еріген оттегінің жеткілікті мөлшерін көрсетті, бұл гидробионттар үшін қолайлы жағдай туғызады. Көптеген су қоймаларындағы су жұмсақ, ал Бадамда – орташа қатты, Бийликөлде – қатты. Иондық құрамы бойынша магний типті карбонатты және сульфатты сулар басым. Нитриттер, нитраттар және фосфаттар мөлшері балық шаруашылығы мақсатындағы су айдындары үшін белгіленген шекті мөлшерден аспайды. Ең жоғары органикалық заттар мен нитраттар деңгейі Бадам және Терис-Ащыбұлақ су айдындарында тіркелді. Барлық су айдындарында темір бойынша, ал көпшілігінде марганец бойынша шекті мөлшерден асып кету анықталды, бұл Қаратау жыныстарының табиғи геохимиялық фонына немесе тау-кен кәсіпорындарының ықпалына байланысты болуы мүмкін.
Жалпы алғанда, су экожүйелерінің қазіргі жағдайы қанағаттанарлық деп бағаланады, бірақ техногендік жүктеменің артуы, пайдалы қазбаларды өндірудің күшеюі және гидротехникалық құрылыс гидробионттар мен биологиялық әртүрлілікке қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан гидрохимиялық көрсеткіштерді тұрақты бақылауды және шаруашылық қызметтің әсерін бағалауды қамтитын экологиялық мониторинг қажет.
Геоақпараттық талдау. Батыс Тянь-Шань мен оған іргелес өңірлердегі табиғи компоненттердің кеңістіктік-уақыттық динамикасын геоақпараттық талдау бірқатар тұрақты экологиялық және климаттық үрдістерді анықтады. 1950–2024 жылдардағы қашықтан зондтау және климаттық бақылаулар деректері орташа жылдық ауа температурасының 0,8–1,0°C-қа өсуімен сипатталатын біртіндеп жылынуды көрсетеді. Температураның өсуі эвапотранспирацияның артуымен қатар жүріп, экожүйелердегі ылғал тапшылығының күшеюін байқатады.
Жауын-шашын мөлшері мен салыстырмалы ауа ылғалдылығы айқын тренд көрсетпегенімен, қар жамылғысының ұзақтығы тұрақты түрде қысқаруда, бұл қыс мезгілінің жылынуын және таулы аймақтардың гидрологиялық режимінің өзгеруін көрсетеді. Ақсу-Жабағылы қорығы аумағындағы мұздықтардың ауданы соңғы үш онжылдықта екі еседен астам қысқарғаны ерекше алаңдаушылық туғызады, бұл таулы мұздықтардың жедел еруін және өңірдегі тұщы су қорларының азаюын дәлелдейді.
Жер пайдалану құрылымындағы өзгерістер Жамбыл және Түркістан облыстарында кеңестік кезеңмен салыстырғанда жыртылатын жерлердің біршама қысқарғанын көрсетті. Қазіргі ауыл шаруашылығы алқаптары әзірге биоалуантүрлілікке айтарлықтай әсер етпейді, алайда климаттық қысым жағдайында агроценоздардың әрі қарай кеңеюі деградациялық үдерістерді күшейтуі мүмкін.
Жалпы алғанда, анықталған үрдістер өңір экожүйелеріне климаттық қысымның артып келе жатқанын көрсетеді. Бұл өсімдіктер жамылғысының деградациясы, мұздықтардың қысқаруы және су балансының өзгеруі арқылы көрінеді. Осы үдерістер табиғи кешендерді сақтау және Батыс Тянь-Шань экожүйелерінің тұрақтылығын қолдау мақсатында кешенді мониторинг пен бейімделу шараларын талап етеді.
Антропогендік факторлардың ішінде ең үлкен әсер ететіндері:
- құрғақ өсімдіктердің өртенуі, бұл қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың мекендеу ортасының деградациясына әкеледі;
- тау-кен өндіру қызметі (фосфориттер, уран, полиметалдар), ол үйінділердің түзілуімен, ластанумен және ландшафттардың бұзылуымен қатар жүреді;
- Угам өзенінде жоспарланып отырған су электр станциялары каскадының құрылысы, ол гидрологиялық режимнің өзгеруіне және халықаралық конвенциялармен қорғалатын табиғи экожүйелердің бұзылу қаупін тудырады.
19 карта дайындалды: экожүйелер карталары, өсімдік жамылғысының карталары, өсімдік жамылғысының көміртек синтезі карталары, айлық орташа жауын-шашын мөлшерінің карталары.
Криоконсервация. Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде 70 дарадан биоптаттар алынды: олар 15 құс түріне, 7 сүтқоректі түріне, 3 бауырымен жорғалаушы түріне және 3 омыртқасыз түріне жатады. Hemiechinus auritus, Sus scrofa, Capreolus pygargus, Ursus arctos isabellinus, Meriones lybicus, сондай-ақ омыртқасыздар Lycosa singoriensis, Karakumosa sp. және Mesobuthus thersites түрлерінен фибробласттар алынып, бөлініп және мұздатылды.
Қазақстанда алғаш рет Mesobuthus thersites түрінен жасушаларды бөліп алып, өсіру мүмкін болды. Бұл Қазақстандағы сирек және жойылып бара жатқан омыртқасыз жануарларды сақтау бағытындағы зерттеулерді дамытуға кең мүмкіндік ашады. Дегенмен, жабайы жануарлардан биоптат алу көбіне зертханалық емес жағдайда жүргізілетіндіктен, контаминация қаупі жоғары болады. Соның нәтижесінде алынған мәдениеттердің шамамен 60%-ы жойылды. Құстардың биоптаттарынан фибробласттар алу мүмкін болмады, бұл осы топ үшін басқа әдістемені әзірлеу қажеттігін көрсетеді. Осы бағыттағы жұмыстар жалғасады.
2025 жылы жарияланды: Web of Science және Scopus базаларына кіретін рейтингтік журналдарда (Q1–Q3) 6 мақала, КОКНВО тізіміне кіретін журналдарда 6 мақала, халықаралық конференциялар материалдарында 4 мақала, 3 патент.
ЖАРИЯЛАНЫМДАР ТІЗІМІ:
Kopylov D.S., Rasnitsyn A.P. Anaxyelidae of Karatau: 100 Years After // Insects. – 2025. – Vol. 16, № 9. – P. 943. http://doi.org//10.3390/insects16090943. (Scopus 88%)
Shapovalov A.M. Notes on distribution of Thanatophilus porrectus (A.P. Semenov, 1891) (Coleoptera: Staphylinidae: Silphinae) // Ecologica Montenegrina (Biotaxa). – 2025. – Vol. 82 – P. 137–142 https://dx.doi.org/10.37828/em.2025.82.9 (Scopus 53%)
Ozerski P. V. Lily bush-cricket Tylopsis lilifolia (Orthoptera, Tettigoniidae) color forms eco-geographical distribution analysis (peculiarities identified through Internet resources analysis) // Ecologica Montenegrina. – 2025. – Vol. 88. – P. 222–243. http://doi.org /10.37828/em.2025.88.16. (Scopus 53%)
Titov S.V., Volynkin A.V., Salimuly M., Rakhimov R.D. Three species and one subspecies of owlet moths from the West Tian Shan Mountains new for the fauna of Kazakhstan (Lepidoptera, Noctuidae) // Ecologica Montenegrina. – 2025. – Vol. 91. – P. 9–16. https://doi.org/10.37828/em.2025.91.24 (Scopus 53%)
Ishayeva A., Nekhaev I. O. New findings of the endangered slug Turcomilax turkestanus (Simroth, 1898) (Heterobranchia: Eupulmonata: Limacidae) in the Northern Tien-Shan // Folia Malacologica. – 2025. – 33(3). – Р. 169–173. https://doi.org/10.12657/folmal.033.014 (Scopus 19%)
Tashimova A.E., Gavrilov A.E., Akentyeva Ye.V., Chalikova E.S., Zaripova S.Kh., Kobegenova S.S., Berdikulov B.T. Migratory connections of Coraciiformes of Kazakhstan revealed by bird ringing (1966–2025) // Biodiversitas. – Vol. 26. – №9 – 2025. – P.4706–4713 https://doi.org/10.13057/biodiv/d260941 (Scopus 70%)
Romanova S., Serikova A., Makhmutova R., Krupa E. Шу өзені суының иондық-тұздық құрамының көпжылдық циклдегі өзгеруі (Қазақстан бөлігі) // Eurasian Journal of Ecology. – 2025. – 84(3). – Б. 4–16. https://doi.org/10.26577/EJE20258431 КОКСНВО
Жүсіпбекова Н.М., Жантелиева Л.О., Беркінбай О., Сулейменов М.Ж., Омаров Б.Б., Баймуханбетов Е.Б. Батыс Тянь-Шань таутекелерінің паразиттері // Ғылым және білім, Журнал ЗКАТУ имени Жангирхана, 2025. – Ветеринария ғылымдары. – № 3-1 (80). – Б. 307–314. https://doi.org/10.52578/2305-9397-2025-3-1307-314. КОКСНВО
Chalikova E., Berdikulov B., Tashimova A. Shifts in avian community structure in one of the gorges of the Aksu-Zhabagyly nature reserve // Eurasian Journal of Ecology. – 2025. – 84(3). – P. 149–158. https://doi.org/10.26577/EJE202584314 КОКСНВО
Беркінбай О., Омаров Б.Б., Қыстаубаева А.М. Қаратау арқарларының (Ovis ammon nigrimontana Severtzev, 1873) тоғышарлары // Қазақстан зоология хабаршысы. – 2025. – Том 6. – № 1. – Б. 40-47.
Беркинбай О., Сулейменов М.Ж., Баймуханбетов Е. Батыс Тянь-Шань таутекелерінің эндопаразиттері // Халықаралық ғылыми-практикалық журнал «Endless light in science», № 8. – 31 тамыз 2025. – Астана, Қазақстан, 2024. – Б. 11–14. http://doi.org/1075281/zenodo.17090153
Есенбекова П. А. Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркінің қандалалары (Heteroptera) // Қазіргі зерттеулер. Қолданбалы аспект. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары (Мәскеу қ., 10 қыркүйек 2025 ж.) / жауапты ред. Д.Р. Хисматуллин. – Мәскеу: «ГЕНЕЗИС» ғылыми-білім беру порталы, 2025. – Б. 81–90. https://doi.org/0.34660/INF.2025.92.16.095
Иващенко А. А., Чаликова Е. С. Корольков қызғалдағы (Tulipa korolkowii Regel) Қазақстанда: таралуы, морфологиясы және популяцияларының жағдайы // Оңтүстік Сібір мен Моңғолия ботаникасының мәселелері. – 2025. – Т. 24, № 1. – Б. 85–91. https://doi.org/10.14258/pbssm.2025018
Патенттер
Сулейменов М.Ж., Укибаева Л.О., Беркинбай О., Омаров Б.Б., Баймуханбетов Е.Б. // Пайдалы модельге патент № 11140. Жабайы сүтқоректілер мен құстардың нәжісінен гельминт жұмыртқаларын флотациялық әдіспен бөліп алу тәсілі; өтініш беруші және патент иеленуші – Зоология институты. 12.09.2025 ж., өтінім № 2025/1088.2.
Каримова Д.Б., Рахимов Р.Д., Исенгалиев Н.М., Колов С.В. Пайдалы модельге патент № 10122 «Биоагенттер өндірісінде азықтық өсімдіктерді өсіруге арналған тұйық сумен жабдықтау қондырғысы». 24.01.2025.